Żywienie podczas chemioterapii

W Polsce, co roku na choroby nowotworowe zapada 150 000 osób, a ponad połowa zgonów na świecie spowodowana jest nowotworami złośliwymi. Zachorować może każdy niezależnie od płci i wieku, niestety w Polsce nowotwór wykrywany jest we wczesnym stadium zaledwie u 30 – 40% chorych. Przez pojęcie „nowotwór” (dosłownie „nowy twór”) rozumiemy proces, podczas którego komórki w naszym organizmie zaczynają rozrastać się i dzielić w niekontrolowany sposób. Wszystkie nowotwory łączy wspólna cecha – ich rozwój rozpoczyna się od nieopanowanego podziału komórek. Leczenie chorób nowotworowych jest procesem długotrwałym i opiera się na chemioterapii, radioterapii (naświetlania), hormonoterapii oraz chirurgii. 

Chemioterapia jest to proces podawania leków – cytostatyków, które niszczą bądź hamują proces namnażania komórek nowotworowych. Metoda ta ma ściśle określony przebieg i dobrana jest indywidualnie do pacjenta. Cytostatyki podawane są w odpowiednich schematach (tzw. cyklach) – co kilka dni lub tygodni. Najczęściej podawane są w formie wstrzyknięcia lub wlewu dożylnego, rzadziej podaje się je doustnie lub domięśniowo. Niestety chemioterapeutyki nie działają wybiórczo tylko na komórki nowotworowe, są toksyczne również dla zdrowych komórek. Skutki uboczne chemioterapii widoczne są po paru dniach, a nawet godzinach od podania cytostatyku. Chemioterapeutyki działają szczególnie silnie na narządy, których komórki ulegają szybkim podziałom – należą do nich komórki układu pokarmowego, układu krwiotwórczego oraz skóry.

Narażenie pacjentów na działanie toksyczne cytostatyków występuje podczas całego cyklu leczenia i wzrasta wraz z użytą dawką oraz czasem leczenia. Do objawów ubocznych chemioterapii ze strony układu pokarmowego należą: zapalenie jamy ustnej, wymioty, biegunka, zaparcia.

Jama ustna – pod względem anatomicznym jest pierwszym odcinkiem układu pokarmowego. Błona śluzowa wyściełająca jamę ustną jest bardzo wrażliwa na działanie chemioterapeutyków, w wyniku, których pojawiają się w niej bolesne często krwawiące owrzodzenia, pacjenci mają problemy z żuciem oraz połykaniem pokarmów. Należy w przypadku pojawienia się tych dolegliwości unikać drażniących, twardych, kwaśnych oraz pikantnych i gorących potraw. Aby ułatwić połykanie, rację pokarmową należy zmiksować i spożywać w postaci papek bądź półpłynnej. Ulgę w bólu może przynieść ssanie kostek lodu, zamrożonych cząstek ananasa lub zamrożonego soku owocowego. Powinno się stosować dietę wysokobiałkową oraz witaminową. Aby zminimalizować ryzyko próchnicy – a co za tym idzie – zakażeń bakteryjnych, wskazane jest unikanie produktów zawierających cukier, słodkich napojów i soków oraz ograniczanie ich spożycia do czasu posiłku. Przy zaburzeniach wydzielania śliny należy unikać napojów gazowanych, które utrudniają buforowanie pH śliny w jamie ustnej.

Jednym z najczęstszych skutków ubocznych stosowania cytostatyków są nudności i wymioty jest to spowodowane podrażnieniem ośrodka wymiotnego w mózgu i błony śluzowej żołądka. Głównym niebezpieczeństwem rozstroju żołądka jest utrata płynów i elektrolitów, a co się z tym wiążę odwodnienie, utrata wagi oraz niedożywienie. 

Nudności i wymioty mogą mieć charakter ostry (pojawiają się w ciągu 24h od podania chemioterapeutyku), opóźniony oraz przewlekły. Aby zapobiec tym skutkom ubocznym nie powinno się jeść dwie godziny przed i po podaniu cytostatyków. Jednakże często to za mało. Aby zahamować te przykre dolegliwości, zaleca się jeść małe porcje pokarmowe w pozycji siedzącej bądź półsiedzącej, nie wolno kłaść się przez dwie godziny po jedzeniu, aby zapobiec cofaniu się treści pokarmowej do przełyku. Przygotowane potrawy powinny być schłodzone bądź letnie, należy pamiętać, aby nie pić w czasie jedzenia, ponieważ płyny dodatkowo rozciągną żołądek i spowodują wymioty. Napoje powinno się pić godzinę po posiłku lub godzinę przed, małymi łykami – mogą to być woda oraz soki owocowe, należy jednak pamiętać o ograniczeniu soków z owoców cytrusowych i całkowitym wykluczeniu soku z grejpfruta. Związki zawarte w grejpfrucie (flawonoidy) mogą powodować interakcje z lekami, co może okazać się toksyczne lub nawet śmiertelne dla pacjenta.

Należy unikać potraw intensywnie pachnących, ponieważ niekiedy sam zapach powoduje nudności, intensywnie przyprawionych oraz tłustych, smażonych, wzdymających . Zaleca się spożywanie produktów gotowanych najlepiej na parze (atutem tej formy przyrządzania posiłków jest mała utrata substancji odżywczych). Niektóre osoby w celu złagodzenia mdłości ssą kawałek korzenia imbiru bądź popijają sok z kiszonej kapusty lub wywar imbirowy z dodatkiem miodu (imbir stosowany jest w preparatach w chorobie lokomocyjnej). Porannym wymiotom zaś można zapobiegać jedząc sucharki, solone krakersy – jeszcze przed wstaniem z łóżka. Często chorzy skarżą się na metaliczny posmak w ustach – aby temu zapobiec można skraplać potrawy sokiem z ananasa bądź ssać kawałki tego owocu. Oprócz zaleceń żywieniowych powinno unikać się silnie drażniących zapachów takich jak: perfumy, dym tytoniowy, najlepiej podczas spożywania posiłków włączyć muzykę, czytać książkę lub gazetę – wprowadzić przytulną atmosferę.

Ostatnimi równie uporczywymi dolegliwościami podczas chemioterapii ze strony układu pokarmowego są biegunki i zaparcia. W przypadku zwalczania rytmu wypróżnień pomocna jest modyfikacja diety. Dieta powinna być lekkostrawna, w przypadku biegunek przez 1-2 dni powinno się spożywać kleiki i płyny, dopiero po poprawie samopoczucia stopniowo wprowadzać do diety inne produkty. Co 2-3 godziny np.: mus z bananów, gotowany ryż biały, gotowane ziemniaki oraz chude mięso. Należy unikać produktów zawierających sztuczne substancje słodzące, takie jak sorbitol, aspartam – działają one przeczyszczająco – oraz mleko (jeżeli przez cały cykl leczenia produkty mleczne są źle tolerowane, powinno się je wykluczyć całkowicie)

Pamiętajmy, że podczas biegunek dochodzi do utraty znacznej ilości elektrolitów, powinno się je uzupełniać pijąc napoje o temperaturze pokojowej, gęste soki należy rozcieńczyć z wodą natomiast niewskazane jest spożywanie napojów gazowanych – chyba, że po wcześniejszym odgazowaniu ich. Niewskazane są pokarmy zawierające dużą ilość błonnika i tłuszczu oraz buraki, warzywa kapustne i cebulowe, śliwki, owoce cytrusowe, sok gruszkowy oraz jabłkowy. W przypadku zaparć dieta powinna mieć właściwości rozluźniające, z dużą zawartością błonnika: surowe warzywa i owoce – należy tutaj wspomnieć o jabłku, które nazywane jest „miotłą natury” oraz płatki owsiane. Przed posiłkiem powinno się wypić szklankę letniej wody. No i oczywiście ruch, przy zaparciach jest bardzo ważny, a ćwiczenia powinno się dobrać odpowiednio do możliwości chorego.

Czasem proste rozwiązania żywieniowe mogą złagodzić dokuczliwe działanie cytostatyków. Poradniki szpitalne niestety nie zawierają szczegółowo opisanego łagodzenia skutków ubocznych oraz zaleceń żywieniowych.

Powstawanie chorób nowotworowych jest czynnikiem złożonym i wieloetapowym. Czynniki kancerogenne zawarte w żywności – głównie przetworzonej, może nie wywołują bezpośrednio zmian nowotworowych, ale przyczyniają się do ich powstawania. Dlatego zgodnie z zasadą „lepiej zapobiegać niż leczyć” przemyślmy każdy zakup chipsów, fastfoodów czy słodzików, ponieważ: „ jemy, aby żyć, nie żyjemy aby jeść”.

Piśmiennictwo:

1.http://www.dobrzezejestes.3c.pl/HeroGraf/DCO/poradnik dla pacjentow chemioterapii.pdf
2. Łyskawa W. 2009. Chemioterapia w leczeniu choroby nowotworowej i jej neurotoksyczność Anestezjologia i Ratownictwo 3: 80 – 87.
3. Rodowicz A. 2012. Po diagnozie. Poradnik dla pacjentów z chorobą nowotworową i ich rodzin. Wyd. PRIMOPRO Warszawa.
4. Marcus C.B. Tan, Peter S. Goedegebuure i Timothy J. Eberlein. 2012. Chirurgia onkologiczna część V, Rozdział 29 Biologia nowotworów i markery nowotworowe. Sabiston chirurgia.
5. Bahyrycz J., Pityński K., Ludwin A., Ludwin I., Gawlik M. 2012.Aktualne zalecenia dotyczące profilaktyki i postępowania w przypadku wynaczynienia cytostatyków. Przegląd Lekarski 69 (12): 1283–1286.
6. http://centrumpacjenta.eu/wp-content/uploads/2011/02/Ambulatorium-Chemioterapii.pdf
7.http://cozl.eu/cozl_media/Poradniki/chemioterapia_immunoterapia_i_terapia celowana.pdf
8. http://poliklinika.net/wp-content/uploads/2013/07/1.pdf
9. Brzeziński K. 2012. Polineuropatia wywołana chemioterapią. Część I. Patofizjologia. Współczesna Onkologia 16 (1): 79–85.
10.Chomczyk A. Czajka P. 2013. Mutacje genu PIK3CA w najczęściej występujących nowotworach. Postępy Biochemii 59 (3): 280–281.
11. Mlak R. Krawczyk P. Limanowski J. 2010. Czynniki biochemiczne i genetyczne w diagnostyce i prognozowaniu chorób nowotworowych. Forum Medycyny Rodzinnej 4: 122–134.
12. Pergoł P. Nowak-Stępniowska A. Drela K. Padzik-Graczyk A. 2013.Znaczenie komórek macierzystych w inicjacji i rozwoju nowotworów. Postępy Biochemii 59 (1): 45.
13. Dean M., Fojo T., Bates S. 2005. Tumor stem cells and drug resistance. Nat Rev Cancer 5: 274-284.
14. Stakiewicz M., Małecki M. 2009. Macierzyste komórki nowotworowe, a odporność nowotworów na terapię. Nowotwory 6: 456- 463.
15. Amnes B.N., Gold L.S. 1997. The casues and prevention of cancer: gaing perspective. Envinon Health Perspect 105 (4): 865-873.
16. Willet W.C. 1995. Diet, nutritition and avoidable cancer. Envinon Health Perspect 103 (8) 165 – 170.
17. Świątońowski G. Wymioty w trakcie chemioterapii – porady eksperta. http://www.medonet.pl/eksperci,porada-eksperta,1586833,1,wymioty-w-trakcie-chemioterapii,index.html
18.http://www.zdrowemiasto.pl/i/7/onkologia/poradnik-chemioterapii-,378.html#.VD-OIfl_to8
19. Chemioterapia poradnik pacjenta. Dolnośląskie Centrum Onkologii. http://dolnoslaskieco.publicznecentraonkologii.pl/wpcontent/uploads/2014/06/chemioterapia.pdf
20. Jarosz M., Sajór I. 2013. Żywienie a choroba nowotworowa –poradnik dla pacjentów i ich rodzin. Instytut Żywności i Żywienia. Wyd. PRIMOPRO, Warszawa.
21. http://poliklinika.net/wp-content/uploads/2013/08/6.pdf
22. Janczarek I, Janczrek P. 2013. Jem zdrowo i smacznie – poradnik żywieniowy wraz z przepisami dla osób chorych onkologicznie i ich rodzin Wyd. Allpress.
23. Jakóbisiak M., Lasek W. 2009. Immunologia nowotworów. Immunologia Wyd. PWN, Warszawa: 478–479.
24. http://www.hospicjum.podlasie.pl/media/uploads/rekomendacje_pgs.pdf
25. http://www.amgen.pl/produkty/public/pdf/Powikania_po_chemioterapii.pdf
26. Białostockie Centrum Onkologii. Wskazówki dla pacjentów pomocne w łagodzeniu objawów w trakcie i po chemioterapii. Białystok 2011.
27. Keane M., Chace D. 1998. Dieta w chorobach nowotworowych. Wyd. Filar Warszawa.
28.http://www.macmillan.org.uk/Documents/Cancerinfo/Foreignlanguagefactsheets/SideeffectsofcancertreatmentPolish.pdf
29. http://www.wco.pl/media/files/file/5/6/1245668423chemioterapia.pdf
30. http://www.poradnikzdrowie.pl/zdrowie/nowotwory/chemioterapia-domowe-sposoby-na-nudnosci-i-wymioty-po-chemioterapii_40786.html
31. Łepeta K., Łasica A.M., Jagusztyn-Krynicka E. 2012. Zastosowanie mikroorganizmów jako wektorów w antynowotworowych terapiach genowych. Przegląd Biochemii 58 (3): 315–316.
32. Coates A., Abraham S., Kaye S.B., Sowerbutts T., FrewinC., Fox M.R., Tattersall M.H.N. 1983. On the receiving end—patient perception of the side-effects of cancer chemotherapy. European Journal of Cancer and Clinical Oncology 19 (2): 203–208.
33. Ratajczak M., Jadczyk T., Schneider G., Sham S Kakar, Kucia M. 2013. Induction of a tumor-metastasis-receptive microenvironment as an unwanted and underestimated side effect of treatment by chemotherapy or radiotherapy. Journal of Ovarian Research 6: 95.

autor:
mgr inż. Justyna Pelc
technolog żywności
absolwentka Zachodnipomorskiego Uniwersytetu Technologicznego w Szczecinie

Żywienie podczas chemioterapii
4.4 (88.89%) 9 votes