Znaczenie diety w procesie leczenia ran odleżynowych

Odleżyna jest uszkodzeniem skóry oraz tkanek leżących w głębszych warstwach. Powstaje pod wpływem długotrwałego ucisku, tarcia bądź obu tych czynników jednocześnie. Należy do trudno gojących się ran o charakterze przewlekłym – występują blisko u 70% osób po 65 roku życia. 

W głównej mierze problem odleżyn dotyczy pacjentów oddziałów geriatrycznych, ortopedycznych oraz intensywnej terapii, narażonych na długotrwałe obniżenie aktywności ruchowej oraz unieruchomienie. Miejsca szczególnie narażone na powstawanie odleżyn to: okolica potyliczna, okolica łopatek, pośladków, kości krzyżowej oraz kości ogonowej, a także okolice guzów kulszowych, łokci, pięt, uszu. W przypadku długotrwałego unieruchomienia pacjenta na boku jest to okolica kości biodrowej, kości ramiennej, kości udowej po stronie bocznej oraz kostki.

Stan odżywienia a ryzyko odleżyn

W licznych badaniach wykazano, że niedożywienie (BMI,18,5 kg/m2) jest skorelowane ze zwiększonym ryzykiem powstawania odleżyn. Istnieje związek pomiędzy procesem gojenia się ran a masą ciała, indeksem masy ciała, niskim stężeniem albumin i cynku w surowicy krwi oraz całkowitym stężeniem białka. Niedożywienie (zwłaszcza białkowo-energetyczne) wpływa na funkcje układu immunologicznego, nasilając stan zapalny, który leży u podłoża choroby. Obserwuje się osłabienie produkcji przeciwciał oraz obniżenie poziomu immunoglobulin w osoczu. Dochodzi do upośledzenia funkcji obronnych organizmu i zwiększonej podatności na zakażenia septyczne.

Tabela 1. Różnica odpowiedzi na ostrą chorobę między osobami dobrze odżywionymi a niedożywionymi.

  Dobrze odżywieni Ciężkie wyniszczenie
Katabolizm białka odpowiedni do potrzeb niewystarczający w stosunku do potrzeb
Siła mięśniowa odpowiednia nieodpowiednia w stosunku do nasilenie choroby
Powikłania septyczne rzadko często
Odleżyny rzadko często
Gojenie się ran prawidłowe opóźnione
Możliwość rehabilitacji zwykła upośledzona

Żywienie pacjentów z odleżynami

Poza leczeniem farmakologicznym oraz fizykoterapeutycznym, niezwykle istotne znaczenie na szybkość gojenia się ran, ma zbilansowana dieta oraz normalizacja masy ciała (zwiększenie masy ciała w przypadku niedożywienia oraz restrykcja kaloryczna w obliczu nadwagi i otyłości). Zgodnie z zaleceniami European Pressure Ulcer Advisory Panel (EPUAP) najważniejszym celem interwencji żywieniowej u chorych z odleżynami jest skorygowanie niedoborów białkowo-energetycznych, uzupełnienie kalorii oraz białka w połączeniu z suplementacją: argininy, witamin antyoksydacyjnych (C, E, A) oraz pierwiastków śladowych takich jak cynk i selen. W 2009 roku EPUAP opublikowało zaktualizowane, międzynarodowe wytyczne postępowania żywieniowego w leczeniu ran odleżynowych:

  1. Sprawdź i oceń stan odżywienia każdego pacjenta z owrzodzeniem odleżynowym w chwili przyjęcia na oddział.
    1.1 Bezzwłocznie skieruj pacjentów z odleżynami do dietetyka w celu wczesnej oceny i interwencji zaburzeń stanu odżywienia.
    1.2 Określ masę ciała pacjenta i historię jej zmiany w celu stwierdzenia znacznego ubytku masy ciała (≥5% w ciągu 30 dni lub ≥10% w ciągu 180 dni).
    1.3 Oceń zdolność pacjenta do samodzielnego spożywania posiłków.
    1.4 Oszacuj dzienną rację pokarmową i podaż płynów.
  1. Zapewnij odpowiednią kaloryczność diety.
    2.1 Ustal zapotrzebowanie energetyczne na poziomie 30-35 kcal na kilogram masy. Modyfikuj kaloryczność diety w zależności od stanu odżywienia pacjenta. Chorzy z lekką niedowagą bądź niedożywieni wymagają dostarczenia w diecie dodatkowej ilości kalorii w celu zahamowania utraty masy ciała.
    2.2 Skoryguj i zmodyfikuj ograniczenia dietetyczne, jeżeli skutkują one w zmniejszonym przyjmowania przez pacjenta pokarmów i płynów. Wyżej wymienione czynności powinny zostać dokonane  przez dietetyka lub doświadczonego pracownika opieki medycznej.
    2.3 Jeśli wymaga tego stan kliniczny pacjenta, włącz do diety żywność o wysokiej gęstości odżywczej i/lub suplementy pomiędzy posiłkami.
    2.4 Rozważ włączenie żywienia dojelitowego lub pozajelitowego w sytuacji, gdy podaż drogą doustną jest niewystarczająca.
  1. Zapewnij właściwą podaż białka w celu utrzymania dodatniego bilansu azotowego.
    3.1 W jadłospisie uwzględnij 1,25 –1,5 gramabiałka na kilogram masy ciała pacjenta cierpiącego na odleżyny. Ilość ta powinna być modyfikowana wraz ze zmianą stanu klinicznego chorego.
    3.2 Upewnij się, że zaordynowana ilość białka w diecie nie upośledza funkcji nerek.
  1. Zapewnij odpowiednią podaż płynów.
    4.1 Obserwuj pacjentów w celu wykrycia potencjalnych objawów odwodnienia. Zwróć uwagę na zmiany masy ciała, ilość wydalanego moczu, napięcie i elastyczność skóry, stężenie sodu w surowicy krwi oraz jej osmolarność.
    4.2 Zwiększ podaż płynów u pacjentów odwodnionych, z podwyższona temperaturą ciała, wymiotujących, z nadmierną potliwością, biegunką oraz obficie sączącymi ranami
  1. Zachęć pacjenta do spożywania zbilansowanej diety, która uwzględnia produkty będące źródłem witamin i składników mineralnych.
    5.1 Wzbogać dietę w suplementy witamin i składników mineralnych, jeśli dotychczasowy sposób odżywania jest niedoborowy bądź w sytuacji, gdy niedobór witamin i minerałów jest potwierdzony klinicznie.

Piśmiennictwo
1. Gunnarsson A, Lönn K,  Gunningberg L. Does nutritional intervention for patients with hip fractures reduce postoperative complications and improve rehabilitation?. Journal of Clinical Nursing 2009;18:1325-33.
2. Sobotka L, Allison S, Fürst P, Meier R, Pertkiewicz M, Soeters P. Podstawy żywienia klinicznego. Wydawnictwo Lekarskie PZWL; Warszawa 2007:106-12.
3. Dorner B. New Recommendations for Treating Pressure UlcersToday’s Dietitian 2009;11(5):14.

 

autor:
mgr Monika Gackowska
dietetyk, analityk medyczny
absolwentka Collegium Medicum w Bydgoszczy

Znaczenie diety w procesie leczenia ran odleżynowych
5 (100%) 1 vote