Znaczenie diety oraz świadomości konsumenckiej w celiakii

,,Zdrowie to stan pełnego dobrostanu fizycznego, psychicznego i społecznego – a nie tylko brak choroby czy niepełnosprawności’’ – tak definicje zdrowia przedstawia WHO (Światowa Organizacja Zdrowia). Można zatem wywnioskować, iż jest ono całokształtem wielu czynników, które oddziałują na organizm [1]. Zaliczamy do nich wpływ środowiska, działania społeczne jak i styl życia. Dużą role przypisuje się aktywności fizycznej i odpowiedniemu żywieniu. Ostatnia czynność oznacza dostarczenie organizmowi potrzebnych składników pokarmowych. W kwestii spożywania pokarmów mówi się o prawidłowym żywieniu. Termin odnosi się do ilości i proporcji pożywienia [6]. Dotyczy on także dostosowania żywności do stanu fizjologicznego organizmu. Kryteriami w jej doborze są m. in. wiek, aktywność fizyczna oraz choroba. Ważne zadanie w przygotowaniu pożywienia skierowanego dla danej osoby w oparciu o powyższe kryteria pełni dietetyka.

Celiakia jest chorobą autoimmunologiczną o uwarunkowaniach genetycznych. Działanie choroby polega na atakowaniu komórek jelita cienkiego przez system odpornościowy. Proces zachodzi na skutek dostarczenia do organizmu prolamin. Rezultatem tego jest zaburzenie wchłaniania składników odżywczych [7]. Jest to zatem trwała nietolerancja kilku białek, pochodzących od zbóż: żyto (sekalina), pszenica (gliadyna), jęczmień (hordeninia), owies (awenina) – określanych mianem glutenu [2]. Objawy choroby zależą od jej rodzaju (klasyczna, niema, latetna) i wieku chorego. Charakterystyczne z nich to  wzdęcia, bóle brzucha, biegunki, utrata masy ciała. Niestety często utożsamia się je z zespołem jelita drażliwego, długotrwałym działaniem stresu bądź alergiami pokarmowymi [9].

W okresie niemowlęcym przesłankami celiakii są wymioty, niedożywienie, upośledzenie wzrostu, spowolniony rozwój dziecka. Dzieci i młodzież dotknięci chorobą borykają się często z bólem brzucha, wysypką i chorobą Duhringa [5]. Z kolei symptomy takie jak nietolerancja laktozy, zapalenia aftowe jamy ustnej, niedokrwistość niedobarliwa pojawiają się w wieku dorosłym [3]. Powyższe objawy wynikają z zaburzeń wchłaniania. Natomiast przykładami oddziaływań ogólnoustrojowych są osteoporoza, niepłodność oraz polineuropatie [12].

Na podstawie badań epidemiologicznych z ostatnich lat stwierdzono znaczne rozpowszechnianie choroby. Przypuszcza się, że w Europie i innych kontynentach liczba chorych może wynosić 1:200 bądź 1:100 osób [10].

Dieta chorych na celiakie

Następstwem niezdiagnozowanej i nieleczonej celiakii jest szereg wcześniej podanych powikłań. Wyjątkowość choroby polega na braku wobec niej leku (zawodzą wszelkie środki medyczne czy zabiegi chirurgiczne). Jedyną potwierdzoną metodą leczenia jest dieta bezglutenowa. Jak podają badania – przestrzeganie diety doprowadziło do ustąpienia zmian w błonie śluzowej u 85 % pacjentów [3]. Wymaga ona jednak wytrwałości i wielu wyrzeczeń. Istotą niej jest stała i całkowita eliminacja produktów pochodzących od zbóż: pszenicy, żyta oraz owsa [9]. Niestety chory na celiakie ma ograniczony zasób „bezpiecznych” dla niego produktów. Powszechne spożywane wyroby piekarnicze czy cukiernicze zawierają inicjator reakcji alergicznej.

Na rynku znajdują się odpowiedniki owych produktów, pozbawione glutenu lub zawierające jego zmniejszoną ilość. Należą one do środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego i są regulowane odpowiednimi normami [11]. Niestety ta grupa produktów jest nadal słabo dostępna. Ponadto wyeliminowanie glutenu przy produkcji podnosi cenę produktu. Choremu trudno jest znaleźć poza domem restauracje, bar lub inne obiekty gastronomiczne, która to serwuje dania bezglutenowe. Poważnym problemem dla chorych na celiakię jest także niższa wartość żywieniowa produktów pozbawionych prolamin wobec przetworów zbożowych. Stwierdza się w nich mniejszą zawartość białka, soli mineralnych oraz witamin z grypy B i włókna pokarmowego. Wskazuje to na potrzebę urozmaicania diety innymi produktami [2].

Świadomość chorego na celiakie

Ważnym elementem w niwelacji objawów celiakii jest świadomość chorego o obecności glutenu w danym produkcie. Wyniki badań przeprowadzone przez naukowców z Uniwersytetu Przyrodniczego z Poznania wśród chorych z celiakią i uczuleniem na gluten ukazują oblicze problemu na tym etapie. Mianowicie stwierdzono, że osoby nie przestrzegające rygorystycznie diety stanowiły 30 %, z kolei badani deklarujący jej stosowanie spożywali nieświadomie do 5 g glutenu na dobę [4]. Kolejne badania dowodzą, że możliwość uniknięcia choroby zależy od czasu wprowadzenia diety bezglutenowej do jadłospisu niemowlęcia. Zarówno zbyt wczesne podanie glutenu – poniżej 3 miesiąca jak i zbyt późne (po 7 miesiącu) powodują wzrost ryzyka zachorowania w późniejszym wieku [3]. Jak wskazują dane z 2009 roku liczba chorych na celiakię w Polsce wynosiła około 380 tysięcy, z czego 360 tysięcy nie była świadoma jej posiadania [9].

Oznaczenia żywności bezglutenowej

Duże nadzieje pokłada się także w producentach żywności. Znaczącą kwestią dla chorych na celiakię jest samo pojawianie się na rynku odpowiedników powszechnych produktów pozbawionych glutenu. Oprócz tego pomocne jest także zawarcie szczegółowej informacji o składzie wyrobu. Informacje podawane na opakowaniu powinny być zrozumiałe, lecz nie zawsze tak jest. Możemy spotkać się zarówno z opisem ,,produkt bezglutenowy” jaki i ,,może zawierać gluten’’. Często stosowany przez producentów jest także znak przedstawiający przekreślonego kłosa [8]. Aczkolwiek nie zawsze oznacza on produkt pozbawiony glutenu, a obecność jego w zmniejszonej ilości. Duży problem stanowi zanieczyszczenie żywności glutenem podczas procesu produkcyjnego [11]. W tej sytuacji nie ma możliwości jednoznacznego stwierdzenia, czy jesteśmy narażeni na owy składnik. Chorzy na celiakie powinni więc unikać takiego produktu.

Obserwuje się nadal niski poziom wiedzy o zagrożeniach ze strony celiaki.  Odnotowany wzrost zachorowalności powinien zwiększyć naszą uwagę na problem tej choroby. Istotny jest fakt, iż rozwój choroby zależy od jej wczesnego rozpoznania. Wskazuje to na potrzebę badań przesiewowych dzieci w tym kierunku, bądź edukacji rodziców czy opiekunów pozwalającej na rozpoznanie przez nich choroby.

Piśmiennictwo

  1. Biernat J., Wyka J. Stan odżywiania w aspekcie stanu zdrowia. Nowiny Lekarskie 2011, 80 (3): 209 –212.
  2. Cielecka E. K., Dereń K., Grzegorczyk A. Nadwrażliwość Pokarmowa. Alergia Astma Imunnologia 2010, 15 (3): 118-124.
  3. Grzymisławski M., Stankowiak – Kulpa H., Włochal M. Celiakia – standardy diagnostyczne i terapeutyczne 2010 roku. Forum Zaburzeń Metabolicznych 2010, T. 1 (1): 12-21.
  4. Hęś M., Jędrusek – Golińska A., Górecka D., Kobus-Cisowska J., Zając M. Badanie wiedzy żywieniowej osób z celiakią i uczuleniem na gluten z terenu Poznania. Probl Hig Epidemiol 2013, 94 (2): 389-392.
  5. Karakuła H., Dzikowska I., Dzikowski M., Pelczarska – Jamroga A., Próchnicki M. Czy produkty zbożowe mogą być szkodliwe dla naszej skóry? – powiązania pomiędzy reakcją na gluten i zaburzeniami dermatologicznymi. Zdrowie Dobrostan 2013, 4.
  6. Kudełka W., Tekiela K. Żywność dietetyczna a zdrowie człowieka. Zeszyty Naukowe nr 678. 2005.
  7. Milewicz T., Pulka M., Galicka-Latała D., Rzepka E., Krzysiek J. Choroba trzewna – celiakia a płodność. Przegląd Lekarski 2011, 68 (9).
  8. Ratkovska B., Wojtasik A., Kunachowicz H. Łatwość rozpoznania produktów spożywczych do stosowania w diecie bezglutenowej na podstawie informacji na etykietach. Bromat. Chem. Toksykol. – XLI, 2008, 3: 253–257.
  9. Swora E., Stankowiak – Kulpa H., Mazur M. Dieta bezglutenowa w chorobie trzewnej. Nowiny Lekarskie 2009, 78 (5–6): 324–329.
  10. Wojtasik A., Daniewski W., Kunachowicz H. Ocena wybranych produktów spożywczych w aspekcie możliwości ich stosowania w diecie bezglutenowej. Bromat. Chem. Toksykol. – XLIII, 2010, 3: 362 – 371.
  11. Wojtasik A., Kunachowicz H., Daniewski W. Aktualne wymagania dla produktów bezglutenowych w świetle ustaleń Kodeksu Żywnościowego. Bromat. Chem. Toksykol. – XLI, 2008, 3: 229–233.
  12. Zwolińska-Wcisło M., Galicka – Latała D., Rudnicka – Sosin L., Rozpondek P. Współwystępowanie celiakii z chorobami autoimmunologicznymi. Przegląd Lekarski 2009, 66 (7).

autor
mgr inż. Mariusz Dadzibóg
biotechnolog
absolwent Uniwersytetu Technologiczno-Przyrodniczego im. Jana i Jędrzeja Śniadeckich w Bydgoszczy

Znaczenie diety oraz świadomości konsumenckiej w celiakii
4.5 (90%) 2 votes