XXI wiek – era zaburzeń odżywiania

Obecnie bardzo dużo mówi się o zdrowym, ekologicznym stylu życia, w tym także o sposobie odżywiania się. Żywność oraz jej spożywanie nie stanowią jedynie funkcji dostarczania organizmowi niezbędnych do życia składników odżywczych oraz energii. Mogą pełnić rolę przyjemności lub stanowić swojego rodzaju autoekspresję jednostki.

Służą także do wyrażania potrzeb psychicznych i społecznych: m.in. miłości, poczucia bezpieczeństwa, przynależności i akceptacji. Niestety, żywność często staje się sposobem radzenia sobie ze stresem, napięciem, negatywnymi emocjami np. smutkiem, poczuciem pustki czy niespełnienia życiowego. Niewłaściwe wykorzystanie jedzenia może prowadzić do autoagresji żywieniowej.

Jedna z definicji zaburzeń odżywiania określa je jako realizowanie nieprawidłowego wzorca odżywiania, przejawiające się m.in. w przyjmowaniu nadmiernych lub niedostatecznych ilości pokarmu w stopniu godzącym nie tylko w somatyczne funkcjonowanie ludzkiego organizmu, ale także relacje społeczne, sferę uczuć oraz funkcjonowanie poznawcze jednostki.

Zgodnie z Międzynarodową Klasyfikacją Chorób (ICD-10), a także Klasyfikacją Zaburzeń Psychicznych (F50) według Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego spotyka się dwie kategorie zaburzeń odżywiania: specyficzne zaburzenia odżywiania, do których należą anorexia nervosa, bulimia nervosa oraz zaburzenia odżywiania niesklasyfikowane inaczej niespecyficzne zaburzenia odżywiania. Wybrane przykłady z drugiej grupy zostały opisane w dalszej części artykułu.

Do niesklasyfikowanych zaburzeń odżywiania należy zespół gwałtownego objadania się. Charakteryzuje się nawracającymi epizodami nadmiernego objadania się, podczas których jednostka zjada w czasie krótszym niż 2 godziny tak duże ilości żywności, które zdrowe osoby nie zdołałyby skonsumować w takich samych okolicznościach. Towarzyszy temu utrata kontroli nad ilością i tempem spożywanego jedzenia oraz możliwością zakończenia konsumpcji. Często trwa ona mimo braku fizycznego odczucia głodu aż do chwili wystąpienia nieprzyjemnych symptomów żołądkowych. Po zakończeniu epizodu chory jest w obniżonym nastroju. Towarzyszą mu negatywne uczucia: smutek, niezadowolenie i/lub poczucie winy. W tym przypadku jedzenie ma na celu zmniejszenie napięcia nerwowego, przynosi ulgę i rozluźnienie.

Kolejnym niespecyficznym zaburzeniem odżywiania jest zespół jedzenia nocnego. Do jego charakterystycznych cech należą: bezsenność – 3 razy w tygodniu lub częściej, nasilony głód wieczorny – jedzenie co najmniej połowy dziennej racji pokarmowej po 19.00 oraz poranny głód. Zazwyczaj spożywane są produkty bogate w węglowodany. Ich rolą jest umożliwienie zaśnięcia lub poprawa samopoczucia poprzez zwiększenie stężenia serotoniny we krwi. Jednostki za pomocą nocnego jedzenia zastępują pragnienia i marzenia, których nie chcą ujawnić przed sobą oraz innymi. Nocne jedzenie może również stanowić barierę przed odczuwaniem pustki lub beznadziei.

Po epizodzie nocnego jedzenia występują zazwyczaj: poczucie winy, wstyd, rezygnacja spowodowana brakiem kontroli nad  czynnością jedzenia podczas snu, depresja, poczucie braku własnej wartości oraz lęk.

Również wartym uwagi niespecyficznym zaburzeniem odżywiania jest orthorexia nervosa. Stanowi ona obsesję na punkcie zdrowego żywienia. Jednostka przykłada ogromną wagę do jakości spożywanego pożywienia. Powodem zaburzeń jest lęk przed spożyciem żywności mogącej przynieść różne schorzenia zdrowotne. Odpowiednia dieta stanowi sposób na ich uniknięcie oraz zahamowanie procesów starzenia się organizmu. Zdrowa żywność jest środkiem, poprzez który jednostka sądzi, że stanie się lepszym człowiekiem i rozwiąże swoje problemy. Taki sposób odżywiania pozwala wypełnić pustkę życiową.

Chory większość swojego czasu poświęca na liczenie kalorii, planowanie zakupów żywnościowych i przygotowywanie posiłków. Analizuje tabele z wartościami odżywczymi oraz indeksy glikemiczne produktów. Unika wybranych produktów spożywczych, przez co w diecie zaczynają występować poważne niedobory składników mineralnych i witamin.

Jednym ze współczesnych zaburzeń odżywiania jest bigorexia. W tym wypadku jednostka cechuje się obsesją na punkcie własnego ciała. Stara się poprzez ćwiczenia zwiększające masę mięśniową i odpowiednią dietę uzyskać idealną sylwetkę. Bigorektyk wierzy, że kiedy osiągnie idealny w swoim wyobrażeniu wygląd, jego życie zmieni się na lepsze: zdobędzie lepszą pracę lub też znajdzie partnerkę. Priorytetem, przy dużej ilości wykonywanych ćwiczeń, nie jest zwiększenie aktywności fizycznej tylko osiągnięcie możliwie największej masy mięśniowej.

Za najważniejszym życiowym celem, według chorego, kryje się ucieczka od braku poczucia własnej wartości, opuszczenia lub innych negatywnych emocji. Często taka osoba nie jest w stanie przerwać treningów w odpowiednim czasie, mimo że przynoszą one negatywny wpływ na zdrowie.

Chory większość swojego czasu spędza na siłowni oraz stosuje odżywki wspomagające przyrost masy mięśniowej.

Opisując niespecyficzne zaburzenia odżywiania należy także wymienić anarchię jedzeniową. Polega ona na spożywaniu niedużych porcji żywności w nieregularnych odstępach czasu. Jednostka rezygnuje z potraw gotowanych oraz spożywania posiłków w towarzystwie innych osób. Podstawę diety stanowią produkty gotowe, najczęściej wysoko przetworzone, np. fast foody, spożywane szybko, zazwyczaj palcami w różnych miejscach np. idąc, jadąc. Chory często podjada, żuje, chrupie czy ssie wybraną przez siebie żywność. Anarchia jedzeniowa może występować zarówno u osób szczupłych, otyłych jak również o właściwej masie ciała.

Nietypowe zaburzenia odżywiania mogą przyjmować różne formy. Przyczyny ich powstawania mogą mieć naturę psychologiczną lub behawioralną. Występują również pod postacią nieprawidłowych nawyków żywieniowych lub kiedy żywność stanowi ucieczkę od trudnych sytuacji czy też jest formą nagradzania siebie lub karania. Obecnie ważna staje się granica  pomiędzy zdrowym odżywianiem a zaburzeniem odżywiania.

Piśmiennictwo
1. Brytek-Matera A. (2008): Obraz ciała-obraz siebie. Wizerunek własnego ciała w ujęciu psychospołecznym, Wyd. Centrum Doradztwa i Informacji Difin, Warszawa
2. Drywień M. E. (2010): Zaburzenia odżywiania, Kosmos, tom 59, nr 3-4, s. 337-344|
3. Jakuszkowiak K., Cubała W.J. (2004): Zespół nocnego jedzenia, Psychiatria, tom 1, nr 2, s. 107–111
4. Michałek D. Z. (2001): Anoreksja czy bulimia? Wyd. ARC-EN-CIEL Centrum Terapii Zaburzeń Łaknienia, Kraków
5. Niewiadomska I., Kulik A., Hajduk A.(2005): Jedzenie, KUL, Lublin
6. O’Reardon J.P., Stunkard A.J., Allison K.C. (2004): Clinical trial of sertraline in the treatment of night eating syndrome. International Journal of Eating Disorders, nr 35, s. 16–26
7. Romanowska D. (2001): Atak ortoreksji, Wprost, nr 12, http://www.wprost.pl/ar/9583/Atak-ortoreksji/?I=956
8. Weber M., Ziółkowska B. (2009): Czynniki psychospołeczne jako determinanty sposobu żywienia, [w:] Gawęcki J., Roszkowski W. (red.): Żywienie Człowieka a Zdrowie Publiczne, Wyd. PWN, Warszawa
9. Januchowska M., Za chudzi, za brzydcy – Bigoreksja, http://www.swiat-zdrowia.pl/artykul/niska-samoocena-bigoreksja, 29.10.10r.
10. Gawęcki J., Roszkowski W. (red.)(2009): Żywienie Człowieka a Zdrowie Publiczne, Wyd. PWN, Warszawa

autor:
mgr inż. Joanna Grasewicz
Technolog żywności spec. żywienie człowieka i nauki konsumenckie
absolwentka Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego

XXI wiek – era zaburzeń odżywiania
5 (100%) 2 votes