Wpływ stresu na zachowania żywieniowe

Odżywianie pełni istotną rolę w fizjologicznej regulacji uczucia głodu i sytości, ale także pokrywa potrzeby emocjonalne człowieka. Rosnąca liczba negatywnych zachowań żywieniowych często jest odpowiedzią na codzienny stres, negatywne emocje oraz nowoczesny model piękna kreowany przez media, gdzie szczupła sylwetka jest wyznacznikiem atrakcyjności.

Stres jest złożonym zjawiskiem fizjologicznym i stanowi bezpośredni skutek oddziaływania bodźców zewnętrznych zwanych stresorami na organizm ludzki [1]. Zależność pomiędzy stresem a negatywnymi zachowaniami żywieniowymi można rozpatrywać na dwóch płaszczyznach – fizjologicznej oraz psychologicznej.

Fizjologiczna koncepcja relacji stres – zachowania żywieniowe

Jak donoszą australijscy badacze Torres i Nowson, wzrost bądź redukcja spożywania pokarmu w sytuacji stresowej zależy od rodzaju stresora i aktywowanego układu nerwowego, a dokładniej właściwej osi stresu [2].

W przypadku stresu krótkotrwałego aktywowana jest oś układ współczulny – rdzeń nadnerczy. Współczulny układ nerwowy odpowiada za reakcję walki lub ucieczki. W pierwszych sekundach działania stresora pobudza on nadnercza do wydzielania adrenaliny i noradrenaliny.

Następstwem tego jest m.in. odpływ krwi z narządów do mięśni oraz obniżona aktywność układu pokarmowego, czego skutkiem jest odruch powstrzymywania się od jedzenia [2,3]. Stres chroniczny wywołuje natomiast aktywację osi podwzgórze – przysadka – kora nadnerczy (układ HPA).

W tym przypadku działanie stresora powoduje, że podwzgórze pobudza przysadkę, wydzielając hormon o nazwie kortykoliberyna (CRH). Przedni płat przysadki pod wpływem CRH powoduje uwolnienie hormonu ACTH, który z kolei wywołuje reakcje prowadzące do wydzielenia do krwi glikokortykoidów. Kortykoliberyna (CRH) poza ogólną regulacją reakcji stresowej hamuje apetyt, a glikokortykoidy oraz beta – endorfiny go pobudzają. Jest to zjawisko ujemnego sprzężenia zwrotnego.

Istotą do zrozumienia całego procesu jest czas oddziaływania stresora. Efekty CRH widoczne są w organizmie po kilku sekundach, podczas gdy wpływ działania glikokortykoidów ujawnia się od kilku minut do kilku godzin. Po zdarzeniu stresowym organizm w kilka sekund pozbywa się CRH z krwiobiegu, ale usuwanie glikokortykoidów trwa godzinami. To wtedy mózg rozpoczyna proces uzupełniania zapasów energii, glikokortykoidy stymulują łaknienie, w konsekwencji czego sięgamy po jedzenie. Poddawanie się chronicznemu stresowi sprawia, że w naszym ciele nieustannie jest uwalniana i usuwana kortykoliberyna (CRH) a glikokortykoidy utrzymują się na wysokim poziomie. W praktyce proces ten prowadzi do przemieszczania się i gromadzenia tkanki tłuszczowej, stymuluje wzrost apetytu, a tym samym przyczynia się do wzrostu masy ciała [2,3,4].

Psychologiczny aspekt relacji stres – zachowania żywieniowe

Relację stres – zachowania żywieniowe w kontekście psychologicznym można analizować w odniesieniu do sposobów radzenia sobie ze stresem.

Sytuacje stresowe zagrażają dobremu samopoczuciu, dlatego człowiek dąży do zminimalizowania uczucia napięcia, wykorzystując dostępne mu sposoby. Zwiększona potrzeba jedzenia często staje się sposobem radzenia sobie ze stresem. Zachowania żywieniowe, uwarunkowane negatywnymi emocjami, przestają być jedynie odpowiedzią na odczucie głodu.

Doświadczenie stresu może być czynnikiem wywołującym potrzebę jedzenia. Jedzenie ze względu na swoją dostępność staje się prostym sposobem redukcji napięcia psychowegetatywnego. Może stanowić metodę radzenia sobie z trudnymi sytuacjami poprzez odwracanie uwagi od źródła problemu czy kompensować przeżywane trudności [5,6,].

W obliczu stresu u niektórych osób zauważany jest proces zajadania problemów, podczas gdy inni ograniczają przyjmowanie pokarmu. Ostatnie badania wykazują, że osoby nieustannie kontrolujące swoją wagę, w odpowiedzi na ciężki stan emocjonalny jedzą więcej, podczas gdy osoby nie stosujące żadnych ograniczeń w stanach napięcia jedzą mniej. Według dr Paula Lattimore z Uniwersytetu w Liverpool, eksperta w dziedzinie zachowań żywieniowych, osoby nieustannie kontrolujące swoją wagę oraz prowadzące diety restrykcyjne zużywają tak dużo energii na oszukiwanie naturalnych sygnałów biologicznych, że pozostaje im tylko niewielka rezerwa zapasów energetycznych, których mogą użyć w walce z sytuacjami stresowymi. Dlatego w sytuacjach wysokiego napięcia osoby te tracą kontrolę i spożywają większą ilość pokarmu.

Najlepszym sposobem kontroli masy ciała nie jest zatem stosowanie rygorów dietetycznych, a dostarczanie organizmowi umiarkowanych ilości pokarmów niskokalorycznych, zawierających źródła witamin, szczególnie warzyw i owoców [7,8].

Sytuacje stresowe są w obecnych czasach nieodłącznym atrybutem życia człowieka, a pojęcie stresu na stałe zagościło w języku potocznym. Bardzo często niemożność osiągnięcia celu ze względu na nierealistyczne oczekiwania (np. uzyskanie ideału szczupłej sylwetki, promowanej przez mass media) wiąże się z odbieraniem danej sytuacji jako czynnika stresującego. Zachowania żywieniowe są nie tylko odpowiedzią na odczucie głodu, ale często są uwarunkowane negatywnymi emocjami. Niezwykle istotne wydaje się zatem wypracowanie indywidualnych metod zaradczych, które w sytuacji stresu będą wykorzystywane i które pomogą zniwelować jego źródło.

 

Piśmiennictwo:

  1. Werka T., Stres i ból, 2006 [w:] Zagrodzka J., Górska T., Grabowska A. (red.), Mózg a zachowanie, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa
  2. Torres S.J., Nowson C.A.: Relationship between stress, eating behavior and obesity, Nutrition 2007;23:887–894
  3. Potocka A., Mościcka A. : Stres oraz sposoby radzenia sobie z nim a nawyki żywieniowe wśród osób pracującyc, Medycyna Pracy 2011;62(4):377–388
  4. Sapolsky R.M. , Dlaczego zebry nie mają wrzodów? Psychofizjologia stresu, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2011
  5. Jeżewska-Zychowicz M., Zachowania żywieniowe i  ich uwarunkowania, Wydawnictwo SGGW, Warszawa 2007
  6. Pilska M., Jeżewska – Zychowicz M., Psychologia żywienia. Wybrane zagadnienia, Wydawnictwo SGGW, Warszawa 2008
  7. Lattimore P., Caswell N., Differential effects of active and passive stress on food intake in restrained and unrestrained eaters, Appetite 2004; 42: 167-173
  8. Polivy J., Herman CP., Distress and dieting: why do dieters overeat?International Journal of Eating Disorder 1999; 25: 153-164

autor:
mgr inż. Justyna Sopata
biotechnolog farmaceutyczny
absolwentka Politechniki Wrocławskiej

Wpływ stresu na zachowania żywieniowe
Oceń