Postępowanie dietetyczne u chorych ze spektrum autyzmu – trudności i wątpliwości

Autyzm definiowany jest jako całościowe zaburzenie neurorozwojowe, charakteryzujące się występowaniem schorzeń, określanych mianem triady autystycznej, do których należą: nieprawidłowe interakcje społeczne, zaburzenia komunikacji werbalnej i niewerbalnej oraz występowanie nieprawidłowych wzorców zachowań i zainteresowań.

Częstość rozpoznawania zaburzeń ze spektrum autyzmu (ang. autism spectrum disorders – ASD) gwałtownie wzrosła w ostatnich latach, przez co obecnie schorzenie to rozpoznawane jest u 6,5/1000 dzieci.  Taka sytuacja epidemiologiczna powoduje, że w krajach rozwiniętych autyzm diagnozowany jest częściej niż np. zespół Downa co czyni go realnym problemem społecznym.

Mimo tak dużego rozpowszechnienia występowania ASD, naukowcom do tej pory nie udało się określić jednoznacznych czynników wywołujących schorzenie.
Do potencjalnych przyczyn zaburzeń ze spektrum autyzmu zalicza się m.in.: uwarunkowania genetyczne, a także różnego rodzaju obciążenia środowiskowe (toksyny, mutageny, zbyt częste przyjmowanie antybiotyków, przyjmowanie hormonów przez przyszłe matki, czynniki dietetyczne). Najnowsze badania wskazują na możliwość istnienia zależności pomiędzy zmianami w obrębie przewodu pokarmowego a występowaniem lub zaostrzeniem nieprawidłowości neurologicznych.

Teoria ta, zwana teorią opioidową, zakłada, iż pierwotną przyczyną schorzeń ze spektrum autyzmu jest nadmierna przepuszczalność „bariery jelitowej”.  Zgodnie z tym założeniem u pacjentów z ASD dochodzi do niecałkowitego trawienia substancji białkowych, takich jak np. gluten, kazeina. W wyniku wadliwego rozkładu cząsteczek glutenu i kazeiny powstają tzw. gluteomorfiny, kazeomorfiny, związki o budowie zbliżonej do opiatów – substancji swobodnie przekraczających barierę krew-mózg,  działających bezpośrednio na układ nerwowy, mogących wpływać na zachowanie dziecka poprzez wywoływanie objawów podobnych do stosowania środków odurzających (zaburzenia odczuwania emocji, wycofanie, utratę umiejętności językowych, zaburzenia percepcji).

Wydaje się więc, że włączenie do terapii dziecka autystycznego odpowiedniej diety, pozbawionej substancji mogących wpływać na pogorszenie jego jakości życia, powinno być pierwszym krokiem postępowania dietetycznego. Eliminacja glutenu i kazeiny z diety chorych na ASD budzi jednak wiele kontrowersji. Po pierwsze, zaplanowanie odpowiednio zbilansowanego żywienia z wyłączeniem produktów będących źródłem glutenu i kazeiny wymaga profesjonalnej wiedzy i dużego doświadczenia.

Należy mieć świadomość, iż dieta pozbawiona produktów zbożowych zawierających gluten oraz produktów mlecznych może okazać się niedoborowa w takie składniki jak: wapń, witamina D, kwas foliowy oraz witaminy z grupy B, co może wiązać się także z koniecznością włączenia dodatkowo suplementacji farmakologicznej.

Kolejną  trudnością w komponowaniu diety jest fakt istnienia bardzo specyficznych zwyczajów żywieniowych wśród autystyków np. preferowania wyłącznie smaku słodkiego lub spożywanie posiłków tylko jednego koloru. Należy mieć także świadomość, że lęk przed zmianami może powodować odrzucenie przez dziecko autystyczne proponowanych modyfikacji menu. Rodzice i opiekunowie chorych powinni być dokładnie i rzetelnie zapoznani nie tylko z zasadami diety bezglutenowej i bezmlecznej, ale również powinni mieć świadomość trudności i obowiązków z niej wynikających, takich jak: konieczność kontroli wszystkich posiłków spożywanych przez dziecko, wysokie koszty zakupu specjalnej żywności, dodatkowy czas potrzebny na przygotowywanie osobnych posiłków.

Eliminacja glutenu i kazeiny z diety chorego wymaga wykluczenia z jego jadłospisu produktów takich jak:

– pszenica (i jej odmiany- orkisz, kamut) , żyto, pszenżyto, jęczmień, owies (z wyjątkiem owsa certyfikowanego, oznaczonego jako produkt bezglutenowy) oraz mąki, kasze, makarony z powyższych zbóż,  każde pieczywo nieoznaczone jako bezglutenowe,

– mleko, mleko w proszku, śmietana, kefiry, jogurty, ser biały i żółty, margaryny z dodatkiem mleka, inne potrawy z dodatkiem mleka,

– kawy zbożowe, alkohol – piwo, whisky, wódka żytnia,

– warzywa smażone, panierowane,

– ketchup, musztarda, gotowe sosy w proszku, sosy sojowe, jarzynki typu smakomyk, zupy typu instant.

Obecnie terapia żywieniowa z zastosowaniem diety eliminacyjnej wydaje się być najbardziej obiecującym rozwiązaniem.  Badania wskazują, że wykluczenie z diety chorych z ASD glutenu i kazeiny może u większości z nich ułatwiać codzienne funkcjonowanie poprzez poprawę funkcji poznawczych i społecznych.  Ważne jednak, aby decyzja o wprowadzeniu specjalnego postępowania dietetycznego była starannie przemyślana i zaplanowana, co najważniejsze, odpowiadała indywidualnym potrzebom każdego dziecka.

Piśmiennictwo
1. Hozyasz K.K., Gryglicka H., Żółkowska J.,  Dieta bezglutenowa a leczenie zaburzeń ze spektrum autyzmu – skrótowy przegląd piśmiennictwa, Przegląd Gastroenterologiczny 2010; 5 (4): 195–201.
2. Wasilewska J., Jarocka-Cyrta E., Kaczmarski M.,  Patogeneza zaburzeń przewodu pokarmowego u dzieci z autyzmem,  Pol. Merk. Lek., 2009, XXVII, 157, 40.
3. Privett D., Autism spectrum disorder- research suggests good nutrition may manage symptoms, Today’s Dietitian, 2013.
4. Sadowska J., Cierebiej M., Ocena sposobu żywienia i stanu odżywienia dzieci z autyzmem. Badania wstępne, Pediatria Współczesna. Gastroenterologia, Hepatologia i Żywienie Dziecka 2011, 13, 3, 155-160.
5. Dawidiuk I., Postępowanie żywieniowe u chorych autystycznych, Food Forum, 2014 ;1 (4): 25-32.
6. Adams J.B., Summary of diet ary, nutritional and medical teratments for autism- based on over 150 published research studies,  Autism Research Institute, 2013.

autor:
mgr dietetyki Ewelina Łukaszewska
absolwentka Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu

Postępowanie dietetyczne u chorych ze spektrum autyzmu – trudności i wątpliwości
5 (100%) 2 votes