Nadwaga i otyłość wśród polskich nastolatków

Odsetek polskich nastolatków z nadmierną masą ciała przekroczył już 10% i stale rośnie. Główną przyczyną otyłości wśród młodzieży są złe nawyki żywieniowe, zwłaszcza zbyt duża podaż kalorii, cukrów prostych i tłuszczów. Szacuje się, że u ¾ nastolatków z nadwagą wystąpi otyłość w życiu dorosłym. Wśród elementów profilaktyki nadwagi wymienia się: zbilansowaną dietę, aktywność fizyczną oraz edukację żywieniową. Istnieje konieczność wzmożonych działań, mających na celu zminimalizowanie dalszego rozprzestrzeniania się otyłości wśród polskiej młodzieży.

Otyłość jest schorzeniem polegającym na zwiększeniu masy ciała powyżej określonej normy, związanym z nadmierną ilością tkanki tłuszczowej [1]. Za główną przyczynę otyłości uważa się długotrwały dodatni bilans energetyczny [2]. Zbyt duża kaloryczność diety w stosunku do poziomu aktywności fizycznej skutkuje systematycznym przyrostem tkanki tłuszczowej, prowadzącym do zwiększenia masy ciała [1].

Konsekwencje otyłości

Otyłość niesie ze sobą wiele negatywnych skutków zdrowotnych. Jej wystąpienie istotnie zwiększa ryzyko wielu chorób metabolicznych, takich jak: cukrzyca typu 2, nadciśnienie, miażdżyca lub zespół metaboliczny [3,4].

Zwiększona masa ciała obciąża stawy i utrudnia pracę układu oddechowego. Zaburzenia obserwuje się również w funkcjonowaniu układu hormonalnego i odpornościowego. Ponadto, otyłość jest czynnikiem ryzyka rozwoju nowotworów: szyjki macicy, jelita grubego, prostaty i pęcherzyka żółciowego[5-8].

Oprócz konsekwencji zdrowotnych, osoby otyłe skarżą się na obniżenie komfortu życia. Stan ten sprzyja bowiem spadkowi kondycji i wydolności organizmu, utrudniając wykonywanie codziennych czynności. Otyłość negatywnie wpływa także na samopoczucie psychiczne i aktywność społeczną.

Osoby otyłe często zmagają się z negatywnymi uwagami ze strony otoczenia, a także z wewnętrznym poczuciem wyalienowania i obniżoną samooceną [9,10].

Żywieniowe przyczyny otyłości

Nieprawidłowy sposób żywienia uważany jest za główną przyczynę rozwoju otyłości. Obok dodatniego bilansu energetycznego, równie istotny jest rodzaj spożywanej żywności. Wśród czynników podnoszących ryzyko otyłości wymienia się zbyt duże spożycie cukrów prostych i tłuszczów nasyconych, a także częste pojadanie między posiłkami. Warto podkreślić, że mimo zwiększenia racji pokarmowych równocześnie obserwuje się zbyt niskie spożycie błonnika, witamin, makro- i mikroelementów oraz białka.

Sytuację tę tłumaczy fakt, że produkty bogate w tłuszcz i cukry proste charakteryzują się niską zawartością innych składników odżywczych. Ich duże spożycie skutkuje wypieraniem z diety bardziej wartościowego pożywienia, co prowadzić może do wystąpienia niedoborów pokarmowych [11].

Częstość występowania otyłości wśród polskich dzieci i młodzieży

W ostatnich latach obserwuje się wzrost tendencji do nadwagi i otyłości wśród młodzieży. Podczas badania przeprowadzonego przez Główny Urząd Statystyczny w 2009 r. odnotowano zwiększoną masę ciała u 10,6% nastolatków w wieku 15-19 lat, 9% badanych miało nadwagę, a 1,6% było otyłe. Zwiększenie masy ciała trzykrotnie częściej obserwowano u chłopców, niż u dziewcząt [12]. Z kolei w badaniu HBSC przeprowadzonego przez Światową Organizację Zdrowia na przełomie lat 2009/2010, zwiększona masa ciała dotyczyła aż 16% badanych nastolatków. U 13% badanych wystąpiła nadwaga, zaś u 3% stwierdzono otyłość [13].

Przyczyny negatywnego trendu otyłości

Wśród przyczyn wzrostu występowania nadwagi oraz otyłości wśród dzieci i młodzieży wskazuje się głównie na zmianę stylu życia. Obserwuje się spadek aktywności fizycznej polskich nastolatków – obecnie młodzież preferuje bierne formy wypoczynku. Jak wynika z badania HBSC, 65% dziewcząt i 67% chłopców w wieku 15 lat przyznaje się do spędzania przynajmniej 2 godzin dziennie przed ekranem telewizora lub komputera. Z kolei, jedynie co czwarty chłopiec i co dziesiąta dziewczynka deklarują regularną aktywność fizyczną o umiarkowanej i wysokiej intensywności [13]. Równie niepokojący obraz wyłania się z badania GUS – tylko 27,8% nastolatków twierdzi, że wykonuje ćwiczenia fizyczne wymagające zwiększonego wysiłku (np. jazda na rowerze, aerobik, bieganie) [12].

Kolejnym czynnikiem mającym wpływ na wzrost częstości występowania nadwagi i otyłości jest zmiana sposobu żywienia. Dietę przeciętnego nastolatka można określić jako wysokokaloryczną, dostarczającą cukru i tłuszczu w ilościach wykraczających ponad normę [14]. Zbyt małe jest z kolei spożycie owoców – według badania GUS, jedynie 2/3 nastolatków w wieku 15-19 lat konsumuje je codziennie. Spożycie warzyw okazuje się jeszcze niższe. Odsetek młodzieży spożywającej warzywa każdego dnia wynosił 62%[12].

Otyłość i nadwaga u młodzieży – prognozy

Okres nastoletni cechuje duże prawdopodobieństwo wystąpienia nadwagi i otyłości. Wiąże się to z wieloma zmianami hormonalnymi zachodzącymi w organizmie młodego człowieka, jak również z redystrybucją tkanki tłuszczowej. Dlatego też skok pokwitaniowy zaliczany jest do krytycznych momentów w rozwoju otyłości (podobnie jak wczesny okres dziecięcy – 1-3 lata).  Jak wynika z badań Oblacińskiej75% nastolatków w wieku 10-15 lat, u których stwierdzono nadwagę, rozwinie otyłość w wieku dorosłym. Stwierdzono także 83% prawdopodobieństwo, że osoby, które w okresie dojrzewania były otyłe, pozostaną otyłymi dorosłymi [9].

Profilaktyka otyłości

sałatka warzywa z jajkiemNajprostszym i najskuteczniejszym sposobem zapobiegania otyłości jest zdrowy tryb życia, w szczególności stosowanie racjonalnej, zbilansowanej diety i regularne ćwiczenia fizyczne [15]. Jadłospis powinien być skonstruowany na podstawie aktualnych zaleceń żywieniowych dla dzieci i młodzieży [16].

Istotnym elementem pierwotnej profilaktyki otyłości jest edukacja żywieniowa. Udokumentowano, że osoby z wyższym poziomem wiedzy żywieniowej częściej spożywają warzywa i owoce i rzadziej konsumują produkty typu fast-food [17,18]. Nie do przecenienia okazał się także wpływ rodziców na nawyki żywieniowe dzieci. Badania wykazały, że nastolatki spożywające posiłki wraz z rodzicami jadają bardziej regularnie i są bardziej aktywne fizycznie niż ich jadający w samotności rówieśnicy. Dodatkowo, wśród dziewcząt spozywających rodzinne posiłki zaobserwowano mniejszą skłonność do nadwagi [19,20].
Częstość występowania nadwagi i otyłości wśród polskiej młodzieży stanowi nie lada wyzwanie dla służby zdrowia. Aby zahamować niekorzystny trend, wskazana jest ścisła współpraca środowiska medycznego z rodzicami i szkołami. Zapobieganie otyłości oraz budowanie prawidłowych nawyków żywieniowych we wczesnych latach życia można bowiem określić jako inwestycję w zdrowie dzieci w życiu dorosłym [21,22].

Piśmiennictwo

  1. Gawęcki J., Żywienie człowieka a zdrowie publiczne. Tom 3, Warszawa 2009, str. 90.
  2. Jarosz M [red], Zasady prawidłowego żywienia dzieci i młodzieży oraz wskazówki dotyczące zdrowego stylu życia, Warszawa 2008.
  3. Jodkowska M., Oblacińska A., Mikiel-Kostyra K., Tabak I., Częstość występowania czynników ryzyka miażdżycy u młodzieży w wieku 16 i 18 lat – uczniów szkół ponadgimnazjalnych w Polsce, Medycyna Wieku Rozwojowego, 2012, XVI,
    2, 96-103.
  4. Buczyńska-Zachurzok A., Małecka-Tendera E., Zespół metaboliczny u dzieci
    i młodzieży, 
    Endokrynologia, Otyłość i Zaburzenia Przemiany Materii 2005,
    tom 1, nr 3, s. 13-20.
  5. Chen J., Wilkosz M., Efficacy of technology-based interventions for obesity prevention in adolescents: a systematic review, Journal of Adolescent HealthMedicine and Therapeutics2014 Aug 7;5:159-70.
  6. http://www.cancer.gov/cancertopics/factsheet/Risk/obesity, Obesity and cancer risk [online], 01.03.2012.
  7. Flegal M., Carroll M., Ogden C., Curtin L., Prevalence and Trends in Obesity Among US Adults, 1999-2008.
  8. Servan-Schreiber D. [tłum. Amsterdamski P.], Antyrak. Nowy styl życia, Warszawa 2011.
  9. Oblacińska A., Otyłość u polskich nastolatków. Wieloaspektowa diagnoza populacyjna i wskazówki dla profilaktyki, Warszawa 2014.
  10. Doll H., Petersen S., Stewart-Brown S., Obesity and Physical and Emotional Well-Being: Associations between Body Mass Index, Chronic Illness,
    and the Physical and Mental Components of the SF-36 Questionnaire, 
    OBESITY RESEARCH Vol. 8 No. 2 March 2000.
  11. Krzywiec E., Zalewska M, Wójciska A. i in., Wybrane zachowania żywieniowe a występowanie próchnicy u młodzieży, Przegląd Epidemiologiczny 2012; 66: 712-722.
  12. GUS, Zdrowie dzieci i młodzieży w Polsce w 2009, str. 83.
  13. WHO, Social determinants of health and well-being among young people. Health bevaviour in school-aged children study: International report from the 2009/2010 survey, str. 89-91, 129-135.
  14. Szymocha M., Bryła M., Maniecka-Bryła I., Epidemia otyłości w XXI wieku, Zdrowie Publiczne 2009;11(2):207-212.
  15. Jarosz M., Normy żywienia dla populacji polskiej – nowelizacja, Warszawa 2012,
    str. 159-163.
  16. Strona internetowa Instytutu Żywności i Żywienia w Warszawie: http://www.izz.waw.pl/pl/#piramida dzieci [online].
  17. Czarniecka-Skubina E., Namysław I., Wybrane elementy zachowań żywieniowych uczniów szkół średnich, ŻYWNOŚÄ†. Nauka. Technologia. Jakość, 2008, 6(61),
    129 – 143.
  18. Seń M., Zacharczuk A., Lintowska A., Zachowania żywieniowe studentów wybranych uczelni wrocławskich a wiedza na temat skutków zdrowotnych nieprawidłowego żywienia, Pielęgniarstwo i Zdrowie Publiczne  2012, 2, 2, 113–123.
  19. Tabak I., Jodkowska M., Oblacińska A., Mikiel-Kostyra K., Can family meals protect adolescents from obesity?, Developmental Period Medicine, 2012, XVI, 4, 313-321.
  20. Liu J. i wsp. Family eating and activity habits, diet quality and pre-adolescent overweight and obesity, Public Health (2012), doi:10.1016/j.puhe.2012.02.012 [online].
  21. Zalewska M., Maciorkowska E., Rola edukacji żywieniowej w populacji dzieci
    i młodzieży
    , MONZ, 2013, Tom 19, Nr 3, 375-378.
  22. Oblacińska A., Weker H., Profilaktyka otyłości u dzieci i młodzieży, Kraków 2008,
    str. 150-155.

autor:
Marta Prośniak
dietetyka
absolwentka Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego

Nadwaga i otyłość wśród polskich nastolatków
4.2 (84%) 10 votes