Dieta bezglutenowa – między koniecznością a modą

Prawdopodobnie jeszcze kilkanaście lat temu nikt nie uwierzyłby, że dieta bezglutenowa – kojarzona z niskorosłymi i wychudzonymi dziećmi chorymi na celiakię, których smutne fotografie widnieją w medycznych podręcznikach – trafi do popularnych mediów i kolorowych gazet, zyskując światową popularność. Temat, równie modny, co kontrowersyjny, domaga się odpowiedzi na pytanie: komu ta dieta faktycznie jest dedykowana? Aby udzielić rzetelnej odpowiedzi, warto zapoznać się z treścią aktualnych wytycznych i wiarygodnych doniesień naukowych.

Wskazania do stosowania diety bezglutenowej

Bezdyskusyjnie dieta bezglutenowa jest na całym świecie zatwierdzonym postępowaniem w leczeniu celiakii. Kolejnym przykładem choroby, gdzie dieta znaduje swoje zastosowanie, jest alergia na gluten. Niezależnie od toczących się dyskusji, zgodnie ze standardami postępowania, dietę bezglutenową stosujemy także w nieceliakalnej nadwrażliwości na gluten (NCGS). W tym miejscu kończą się wytyczne i zaczyna się pole do poszukiwań.

Ze względu na podobą do celiakii etiologię, prowadzone są badania na temat wpływu diety bezglutenowej na chorobę Hashimoto (przewlekłe autoimmunologiczne zapalenie tarczycy). Nie wiadomo, czy dieta bezglutenowa może być pomocna w zapobieganiu chorobom autoimmunologicznym, ale badacze są zdania, że pacjenci z chorobą Hashimoto powinni być przebadani pod kątem celiakii. W tej chorobie tarczycy dieta ma znaczenie, ale chodzi tu nie o gluten, co do wykluczania którego nie ma podstaw, a głównie o zapobieganie niedoborom jodu, selenu i witaminy D.

zespóle jelita drażliwego (IBS) przede wszystkim zaleca się wyeliminowanie fermentujących oligo-, di- i monosacharydów oraz polioli (FODMAP). Substancje te uważa się za czynnik współodpowiedzialny, wraz z czynnikami natury emocjonalnej, za występowanie uciążliwych objawów. Ponieważ w około 30% chorych IBS współwystępuje z NCGS, stąd u niektórych dieta bezglutenowa może być korzystna.

Jeśli chodzi o choroby neurologiczne, z których najczęściej wymienianą jest autyzm – wyniki publikacji naukowych są niejednoznaczne i potrzebne są dalsze badania. Pozostając w temacie chorób mózgu, warto wspomnieć o ataksji wywoływanej przez gluten. W chorobie tej, jak przekonują badacze, mimo braku objawów jelitowych, dieta bezglutenowa przynosi pozytywne skutki.

Zalety diety bezglutenowej

Co zatem z osobami zdrowymi, które chcą wycofać gluten z diety? W głośnej książce „Dieta bez pszenicy” Dr William Davis przedstawił pszenicę jako głównego winowajcę występowania otyłości i innych składowych zespołu metabolicznego, który bezsprzecznie można nazwać epidemią naszych czasów. Amerykański lekarz tłumaczy to zjawisko istnieniem zasadniczych różnic między pszenicą, jaką żywili się nasi dziadkowie, a tą uprawianą obecnie. Przedstawiona przez Dr Davisa lista pozytywnych skutków diety bez pszenicy zdaje się nie mieć końca. Skoro istnieje tyle potencjalnych korzyści, skąd kontrowersje?

Przede wszystkim, jak na razie nie ma wystarczającej ilości badań przeprowadzonych na dużych grupach ochotników, które potwierdzałyby pozytywne skutki zdrowotne diety bezglutenowej stosowanej bez wskazań, a właśnie na podstawie wiarygodnych badań powstają wytyczne postępowania lekarskiego. Poza tym, jak możemy przeczytać w Normach Żywienia opracowanych przez Instytut Żywności i Żywienia, węglowodany są głównym źródłem energii w większości diet. Ponadto, produkty zbożowe dostarczają nam mikroelemeny, witaminy oraz błonnik, który jest niezbędny dla prawidłowej pracy jelit, a jego odpowiednia podaż stanowi element profilaktyki raka jelita grubego. Nie można też nie wspomnieć o wynikach badania Amerykańskiego Towarzystwa Kardiologicznego, ogłoszonych w 2017 roku. Badanie to wykazało o 13% wyższe ryzyko wystąpienia cukrzycy typu II u osób zdrowych na diecie o niskiej zawartości glutenu w porównaniu do osób zdrowych, których dieta zawierała większe ilości glutenu. Badanie trwało od 1984 roku i objęło 199 794 osoby. Naukowcy jako potencjalny główny czynnik ryzyka wskazali niższe dzienne spożycie błonnika przez osoby na diecie o niskiej zawartości glutenu.

Wady diety bezglutenowej

Gluten stanowi składnik, który warukuje odpowiednią elastyczność i ciągliwość pieczywa. Brak glutenu w odpowiednikach produktów, które naturalnie go zawierają powoduje konieczność zastępowania go, co często skutkuje wyższą zawartoscią tłuszczu. Gluten pełni także ważną funkcję jako nośnik aromatów. Z uwagi na jego brak, w produktach bezglutenowych odnotowuje się wyższą zawartość soli i cukrów. Ponadto, produkty technologicznie pozbawione glutenu lub te, w których bazą są mąki kukurydziana i ryżowa, zawierają mniej żelaza, wapnia, tiaminy, ryboflawiny, niacyny, kwasu foliowego oraz błonnika. Jakość produktów jednak stale się poprawia. Australijscy naukowcy zbadali 3213 produktów, dostępnych w popularnych supermarketach, porównując produkty zawierające gluten oraz ich bezglutenowe odpowiedniki i wykazali, że różnice między produktami były zbyt niewielkie, by nieść z sobą istotne zmiany dla zdrowia, pod warunkiem, że osoby spożywające te produkty w codziennej diecie jedzą także mięso, drób, jaja.

Niektórzy naukowcy próbują zwrócić naszą uwagę na dodatkowy problem: dostępne komercyjnie produkty bez glutenu zawierają głównie ryż jako subsytut zbóż zawierajacych gluten. Mogą przez to odznaczać się wyższą zawartością toksycznych metali, które obecne bywają w ryżu – arsenu czy pochodnych rtęci. Porównano wyniki próbek moczu osób spożywających produkty bezglutenowe i osób spożywających produkty zawierające gluten. Wyniki wykazały większą ekspozycję na toksyczne substancje u osób na diecie bezglutenowej.

Kolejnym minusem diety bezglutenowej, o którym warto wspomnieć, jest cena. Zakup niezbędnych produktów, chociaż coraz lepiej dostępnych, bywa nadal wyzwaniem. Konieczność ścisłego przestrzegania diety wiąże się także
z trudnościami w organizacji wyjazdów, uczestnictwem w spotkaniach towarzyskich czy też koniecznością korzystania przez osoby pragnące przystępować do Komunii Świętej ze specjalnych niskoglutenowych komunikantów.

Co zatem z odchudzaniem? Gluten sam w sobie nie tuczy – jest białkiem.Oczywiście, jeśli zrezygnujemy z produktów zawierających gluten, z pewnością stracimy na wadze, jednak nie dlatego, że nie jedliśmy glutenu, ale z powodu zmniejszonej podaży kalorii, które pochodzą z cukrów i tłuszczy.

Jakie zatem płyną dla nas wnioski? Unikanie białych bułeczek, panierowanych kotletów oraz tłustych i słodkich przekąsek – te zalecenia może wdrożyć każdy i z pewnością przyniosą one korzyści dla zdrowia i samopoczucia.

Jeśli chodzi zaś o ścisłą dietę bezglutenową, zgodnie z wytycznymi pozostaje ona nadal standardem leczenia określonych jednostek chorobowych. Jak we wszystkim, a w żywieniu zwłaszcza, najlepiej dążyć do zachowania równowagi. Wciąż aktualne pozostają słowa Paracelsusa – wszystko jest trucizną i nic nie jest trucizną, bo tylko dawka czyni truciznę.

Piśmiennictwo

  1. Rubio -Tapia A., Ludvigsson J.F., Brantner T.L., Murray J.A., Everhart J.E. The prevalence of celiac disease in the United States. Am J Gastroenterol. 2012;107:1538–1544; quiz 1537, 1545.
  2. Strzeszyński Ł. Rozpoznawanie i leczenie celiakii u dorosłych według wytycznych British Society of Gastroenterology 2014. Med. Prakt., 2014; 12: 61–70, 77.
  3. Gajewski P. Interna Szczeklika, Med. Prakt., 2015; 4: 496-499
  4. Dieta eliminacyjna najskuteczniejsza w leczeniu alergii pokarmowej, Med.Prakt., 2017: https://alergie.mp.pl/aktualnosci/162081,dieta-eliminacyjna-najskuteczniejsza-w-leczeniu-alergii-pokarmowej
  5. Catassi C. Gluten Sensitivity. Ann. Nutr. Metab., 2015; 67 (suppl 2): 16–26.
  6. Catassi C., Elli L., Bonaz B., Bouma G., Carroccio A., Castillejo G., Cellier C., Cristofori F., de Magistris L., Dolinsek J., et al. Diagnosis of non-celiac gluten sensitivity (NCGS): The salerno experts’ criteria. Nutrients. 2015;7:4966–4977. Hell J Nucl Med. 2017 Jan-Apr;20(1):51-56.
  7. Liontiris M.I., Mazokopakis E.E. A concise review of Hashimoto thyroiditis (HT) and the importance of iodine, selenium, vitamin D and gluten on the autoimmunity and dietary management of HT patients. Points that need more investigation. Hell J Nucl Med. 2017 Jan-Apr;20(1):51-56.
  8. Peter R. Gibson, Jane G. Muir Not All Effects of a Gluten-Free Diet Are Due to Removal of Gluten Gastroent. September 2013 Volume 145, Issue 3: 693.
  9. De Giorgio R., Volta U., Gibson PR. Sensitivity to wheat, gluten and FODMAPs in IBS: facts or fiction? Gut. 2016 Jan;65(1):169-78.
  10. Biesiekierski J.R., Peters S.L., Newnham E.D., Rosella O., Muir J.G., Gibson P.R. No effects of gluten in patients with self-reported non-celiac gluten sensitivity after dietary reduction of fermentable, poorly absorbed, short-chain carbohydrates. Gastroenterology. 2013 Aug;145(2):320-8.e1-3.
  11. Potter M., Walker M.M., Talley N.J. Non-coeliac gluten or wheat sensitivity: emerging disease or misdiagnosis? Med J Aust. 2017 Aug 4;207(5):211-215.
  12. Cermak S.A., Curtin C., Bandini L.G. Food selectivity and sensory sensitivity in children with autism spectrum disorders, J Am Diet Assoc. 2010 Feb; 110(2): 238–246.
  13. Hadjivassiliou M., Grünewald R.A., Sanders D.S., Shanmugarajah P., Hoggard N., Effect of gluten-free diet on cerebellar MR spectroscopy in gluten ataxia. Neurology. 2017 Aug 15;89(7):705-709.
  14. Proudfoot M., Wilkins A., Treatment of Cerebellar Ataxia in the Context of Systemic Diseases., Curr Treat Options Neurol. 2017 Nov 25;19(12):47.
  15. Zis P., Rao D.G., Sarrigiannis P.G., Aeschlimann P., Aeschlimann D.P., Sanders D., Grünewald R.A., Hadjivassiliou M. Transglutaminase 6 antibodies in gluten neuropathy. Dig Liver Dis. 2017 Nov;49(11):1196-1200.
  16. Davies W. Dieta bez pszenicy (Wheat Belly), Bukowy Las,Wrocław 2011
  17. Jarosz M., Normy żywienia dla populacji polskiej – nowelizacja 2017
  18. Wesolowska-Trojanowska M., Tomczynska-Mleko M., Mazurkiewicz J., Kowalczyk K., Lesniowska-Nowak J., Szafranek M. , Rog S., Mleko S. Wybrane właściwości fizykochemiczne glutenu otrzymanego z nowych rodów pszenicy, Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio E, Agricultura 2014, 4 (69).
  19. American Heart Association Meeting Report Presentation 11, Low gluten diets may be associated with higher risk of type 2 diabetes, March 09, 2017
  20. Jason H. Y., Neal B., Trevena H., Crino M., Stuart-Smith W., Faulkner-Hogg K., Louie J.C.Y., Dunford E. Are gluten-free foods healthier than non-gluten-free foods? An evaluation of supermarket products in Australia British Journal of Nutrition (2015), 114, 448–454.
  21. Raehsler S.L., Choung R.S., Marietta E.V., Murray J.A. Accumulation of Heavy Metals in People on a Gluten-Free Diet. Clin Gastroenterol Hepatol. 2017 Feb 20. pii: S1542-3565(17)30186-6.

 

Łucja Dobrucka
absolwentka dietetyki
Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum

Dieta bezglutenowa – między koniecznością a modą
4.1 (82%) 10 votes