Celiakia – stare i nowe metody leczenia

Celiakia inaczej choroba trzewna jest chorobą autoimmunologiczną wynikającą z ekspozycji na gluten i złożonego współdziałania różnych czynników środowiskowych i genetycznych. Dochodzi w niej do niemal całkowitego zaniku kosmków jelitowych. Główną metodą leczenia choroby trzewnej jest dieta bezglutenowa. Wszelkie dolegliwości chorego wynikają z nieprawidłowego przestrzegania zaleceń żywieniowych. Obecnie powszechnie trwają badania naukowe nad alternatywną dla diety bezglutenowej metodą leczenia chorych na celiakię.

Celiakia jest immunologiczną enteropatią wywołaną przez ekspozycję na gluten pszenny i inne pokrewne białka występujące w życie i jęczmieniu. Ta immunologiczna enteropatia charakteryzuje się atrofią kosmków, limfocytozą macicy i przerostem krypt jelita. Choroba trzewna trwa przez całe życie i ma podłoże genetyczne. Charakteryzuje się ona różnymi objawami pochodzącymi z przewodu pokarmowego m.in. zespołem złego wchłaniania i utratą masy ciała. Ponadto objawiać się może również zaburzeniami funkcji innych narządów i wynikającymi z tego powodu dolegliwościami. [1,2]

Dieta w chorobach jelit

Obecnie jedyną znaną formą leczenia celiakii jest stosowanie ścisłej bezglutenowej diety trwającej przez całe życie. Prowadzenie jej polega na konsekwentnym wykluczaniu z żywienia produktów zawierających gluten. Powszechnie uprawiane gatunki żyta, pszenicy i owsa zawierają różne ilości glutenu. Gluten to nic innego jak białko zbożowe, odpowiedzialne za ważne właściwości piekarnicze mąki niektórych zbóż. Zatem przez odżywianie bezglutenowe należy rozumieć eliminację z jadłospisu chorego produktów zbożowych, produkowanych z żyta, jęczmienia, pszenicy, owsa oraz roślin botanicznie spokrewnionych, a także produktów zawierających gluten celowo dodany podczas produkcji przetwórczej.

Przestrzeganie diety bezglutenowej przez chorego jest właściwie jedynym zaleceniem dietetycznym. Jednak jego realizacja nie jest prosta. Niestety właściwości glutenu wykorzystywane są również dla całkowicie odmiennych grup artykułów spożywczych. Gluten jest chętnie stosowanym białkiem w przemyśle spożywczym ze względu na swoje właściwości np. emulgujące, stabilizujące.  Konsumenci nie zawsze wiedzą, że źródłem glutenu mogą być także produkty, które zwyczajowo uznaje się za bezglutenowe. Chory powinien je spożyć dopiero po upewnieniu się, że dany produkt nie zawiera glutenu. Niestety w praktyce jest to trudne do wykonania, dlatego chorzy niekiedy zmuszeni są korzystać ze specjalnych tabel przedstawiających produkty bezglutenowe – dozwolone oraz glutenowe – niedozwolone [1,2]. Poniższa tabela 1.  przedstawia spis tych produktów.

Tabela 1. Wykaz produktów dozwolonych i nie dozwolone dla chorych z celiakią.

Produkty

Dozwolone

Niedozwolone

Produkty zbożowe, mączne
i skrobiowe

zboża nie zawierające glutenu naturalnie: proso, szarłat, ryż, gryka, kukurydza; mąka bezglutenowa: kukurydziana, jaglana, gryczana, ryżowa; skrobia kukurydziana, pieczywo i makarony z mąki ryżowej, kukurydzianej, gryczanej, ziemniaczane, sojowej; gotowe pieczywo i makarony bezglutenowe, ryż biały, brązowy, wafle, płatki i kaszki ryżowe i kukurydziane, chrupki kukurydziane, kasza gryczana, płatki gryczane, kasza jaglana, kukurydza prażona produkty zbożowe zawierające pszenice, jęczmień, żyto, owies – chleb, bułki, pieczywo chrupkie, pumpernikiel, maca, pieczywo półcukiernicze; kasze: manna, kuskus, jęczmienna; mąki, makarony, otręby, płatki, zarodki, kiełki ze zbóż zawierających gluten, opłatek komunijny, płatki śniadaniowe zawierające słód jęczmienny, skrobia pszenna zanieczyszczona glutenem

Mleko i przetwory mleczne

mleko świeże w proszku, skondensowane, kefir, śmietana, sery białe, topione napoje na bazie lub z dodatkiem słodu jęczmiennego; jogurty, napoje czekoladowe i inne produkty mleczne z dodatkami

Warzywa
i owoce

wszystkie warzywa świeże, mrożone i konserwowe; ziemniaki, fasola, groch, soczewica, mąka sojowa, orzechy, skrobia ziemniaczana; wszelkie owoce świeże, mrożone, w puszkach, soki owocowe panierowane warzywa; sosy warzywne, sałatki z sosami o nieznanym składzie, marynaty, warzywa w puszkach, fasola w puszkach; nadzienia owocowe, suszone owoce mogą być posypane mąką aby się nie sklejały

Mięso
i przetwory mięsne, drób, ryby

mięso świeże, owoce morza, ryby, drób produkty panierowane, konserwy mięsne, kiełbasy, pasztety, hamburgery, parówki, wędliny, kaszanki, salceson, pulpety, budynie mięsne

Tłuszcze
do smarowania
i oleje

masło, margaryna, oleje dressingi, majonezy

Zioła, przyprawy

sól, pieprz, zioła, cynamon, goździki, chili, ocet winny, gałka muszkatołowa majonezy, musztardy, ketchup, mieszanki przyprawowe, sosy w proszku, gotowe dipy, sosy pomidorowe, sojowe, curry

Cukier, słodycze
i ciasta

cukier, dżemy, miód, ciastka i ciasta przygotowane z dozwolonych produktów (np. mąki kukurydzianej); kisiele, desery ryżowe, budynie domowe z mąki ziemniaczanej; landrynki, bezglutenowe gotowe ciasta i ciastka ciastka i ciasta przygotowane z niedozwolonych produktów lub z tradycyjnym proszkiem do pieczenia; słód jęczmienny; czekolada, batony, nadziewane cukierki, wafle, lody gumy do żucia, chipsy, gotowe budynie

Napoje

herbata, soki, woda mineralna, kawa naturalna, napary z ziół, kompoty kawa zbożowa, kakao owsiane, wszelkie napoje zawierające słód z jęczmienia lub innych zbóż zawierających gluten; piwo, wódki żytnie

Należy podkreślić, iż dieta bezglutenowa jest dietą stosunkowo drogą, niewygodną i trudną do przestrzegania. Z tych powodów też istnieje zainteresowanie w rozwijaniu alternatywnych sposobów leczenia. Wszelkie prace badawcze opierające się na tematyce leczenia celiakii koncentrują się na trzech obszarach:

  • zmniejszeniu ekspozycji na gluten,
  • zmodyfikowaniu przepuszczalności jelit,
  • modulacji aktywności immunologicznej [2,3].

Istnieją już pewne alternatywne dla diety bezglutenowej metody leczenia celiakii, ale nie są one jeszcze gotowe do zastosowania klinicznego. Obejmują one wykorzystanie: enzymów rozkładających glutenu podczas spożywania posiłków, bezglutenowe ziarno zaprojektowane na drodze modyfikacji genetycznej, zastosowanie podłoża regulującego przepuszczalność jelit i różne formy immunoterapii. Metody te są aktualnie w fazie badań, dlatego też wymagają czasu. Niestety na chwile obecną nie została wprowadzona żadna z nich, dlatego też dieta eliminująca gluten jest obecnie jedynym rozwiązaniem leczniczym chorych. [4,5]

Celiakia – najnowsze doniesienia i aktualna wiedza:

Piśmiennictwo

1. Scanlon SA, Murray JA, Update on celiac disease – etiology, differential diagnosis, drug targets, and management advances. Gastroenterol Clin Exp. 2011.; 4: 297-311.
2. Rubio-Tapia A, Murray J, Celiac Disease. Curr Opin Gastroenterology 2010; 26(2): 116–122.
3. Freeman HJ, Chopra A, Clandinin MT, Thomson BR, Recent advances in celiac disease. World J Gastroenterology 2011; 17(18): 2259–2272.
4. Tennyson A, Lewis SK, Green HR, New and Developing Therapies for Celiac Disease. Therap Adv Gastroenterology 2009; 2(5): 303–309.
5. Geboes K, Geboes KP, Diagnosis and treatment of coeliac disease. F1000 Med Rep. 2009; 1: 32.

autor:
mgr dietetyki Jakub Bukowski
absolwent Uniwersytetu Medycznego w Łodzi

Celiakia – stare i nowe metody leczenia
5 (100%) 2 votes