Białko w żywieniu niemowląt i małych dzieci

Białko jest jednym z makroskładników pokarmowych, którego codzienne dostarczanie do organizmu jest niezbędne dla prawidłowego funkcjonowania ustroju. Szczególnie istotną rolę spełnia ono w żywieniu dzieci, gdyż w rozwijających się organizmach poza wymianą zużytych tkanek nieustannie zachodzi proces budowania całkiem nowych struktur, w którym to procesie białko jest kluczowym elementem.

Białka są niezbędne nie tylko do budowania organizmu, ale biorą też udział w wielu procesach biologicznych. Regulują ekspresję genów i przemiany metaboliczne, wchodzą w skład układów enzymatycznych, tworzą przeciwciała, pełnią też funkcje transportowe (hemoglobina przenosi tlen, transferryna – żelazo). Miozyna i aktyna stanowią elementy kurczliwe mięśni, a opsyna uczestniczy w procesach widzenia.

W krajach rozwiniętych białko jest spożywane zazwyczaj w nadmiernych ilościach. Dotyczy to także dzieci, mimo iż ich zapotrzebowanie na ten składnik w przeliczeniu na kilogram masy ciała jest nieco wyższe (1,17 g w wieku 1-3 lata vs. 0,9 g dla dorosłych). Najwyższe teoretyczne zapotrzebowanie mają noworodki i niemowlęta w pierwszym półroczu życia, u zdrowych dzieci jest ono jednak wtedy  w pełni realizowane poprzez wyłączne karmienie piersią. W drugim półroczu, gdy dieta niemowlęcia jest stopniowo rozszerzana o pokarmy uzupełniające, niedobory białka mogą wystąpić tylko gdy w miejsce mleka kobiecego dziecko dostaje wyłącznie pokarmy ubogobiałkowe (np. maniok). W Polsce takie sytuacje należą do rzadkości, choć można je spotkać np. w rodzinach przestrzegających ścisłej diety wegańskiej. Zazwyczaj jednak polskie dzieci wraz ze wzrostem udziału pokarmów uzupełniających w ich diecie spożywają coraz więcej białka.

Skutki nadmiernej podaży białka mogą być bardzo groźne. Przeciążone są nerki i wątroba, nadwyżki białka wykorzystywane są jako substrat energetyczny, co stwarza konieczność wydalania dużych ilości azotu (spaleniu ulegają jedynie szkielety węglowe). Może pojawić się hiperkalcuria (nadmierna ilość wapnia w moczu) sprzyjająca nieprawidłowemu uwapnieniu kości, a nawet kwasica. Wzrasta ryzyko powstawania kamieni nerkowych zbudowanych ze szczawianu wapnia. Zaobserwowano też, że zwiększona podaż białka w okresie wczesnoniemowlęcym może wpływać na wzrost ryzyka nietolerancji glukozy, insulinooporności i cukrzycy typu 2 w okresie młodzieńczym. Przy dużym spożyciu białka przez małe dzieci rośnie u nich poziom insuliny i insulinopodobnego czynnika IGF-1. Przypuszcza się, że nadmiar białka w mleku dla niemowląt może sprzyjać otyłości – przeprowadzono badanie, w którym dzieci spożywające więcej białka miały w wieku 2 lat niższe BMI niż ich rówieśnicy otrzymujący z pokarmem mniejsze ilości tego składnika. Biorąc pod uwagę powyższe zjawiska zrozumiała jest panująca aktualnie tendencja do obniżania zawartości białkach w preparatach do żywienia niemowląt.

Równie groźny jak nadmiar jest też niedobór białka. Łagodna postać niedożywienia białkowego manifestuje się spowolnionym wzrostem i rozwojem. Natomiast wśród skrajnych postaci niedoboru białka i/lub energii wyróżniamy dwie odmiany: kwashiorkor i marasmus. W niedożywieniu typu kwashiorkor charakterystyczne są obrzęki będące skutkiem niedoboru albumin (jednej z frakcji białek osocza). Obydwu ww. typom niedożywienia towarzysza zwykle objawy niedoborów witamin i składników mineralnych. Zbyt niska podaż białka zwiększa ryzyko infekcji bakteryjnych, wirusowych, pierwotniaczych i pasożytniczych.Częste infekcje dodatkowo upośledzają spożywanie i wchłanianie pokarmów, co jeszcze pogłębia niedożywienie. Kwashiorkor i marasmus wpływają negatywnie na późniejszy rozwój poznawczy, psychomotoryczny, zdolności werbalne i inteligencję.

Nie ulega wątpliwości, że białko pełni w żywieniu dzieci niezwykle ważną rolę. Kluczowa jest jednak właściwa jego podaż – ani zbyt niska, ani zbyt wysoka. Pamiętać też należy o pozostałych składnikach pokarmowych i o uwzględnianiu w jadłospisach odpowiednich ilości warzyw i mleka, których polskie dzieci wciąż spożywają zbyt mało.

Piśmiennictwo
1. Gruszfeld D, Socha P, Białko w żywieniu niemowląt i małych dzieci, Stand Med, Pediatr, 2013;10(2);163-167.
2. Jarosz M (red.), Normy żywienia dla populacji polskiej – nowelizacja, wyd. Instytut Żywności i Żywienia, Warszawa 2012.
3. Koletzko B, von Kries R, Closa R, et al., Lower protein infant formula is associated with lower weight up to age 2y: a randomized clinical trial, Am J Nutr, 2009;89;1836-1845.

autor:
Agata Jagielska
dietetyk
absolwentka Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego

Białko w żywieniu niemowląt i małych dzieci
Oceń