Anoreksja – czy lustro kłamie?

Anoreksja (anorexia nervosa) jest zaburzeniem psychosomatycznym z grupy zaburzeń odżywiania. Polega na obsesyjnej kontroli własnej sylwetki wynikającej z subiektywnej oceny masy ciała (postrzeganej jako zbyt duża). Nadrzędnymi problemami, którymi zajmują się anorektycy, są kwestie posiłków, kontroli masy ciała, skupiania uwagi na jedzeniu i doborze żywności.

Chorzy zrzucają wagę do coraz niższych wartości, narzucając sobie coraz większe restrykcje dietetyczne. Podejmują intensywne ćwiczenia fizyczne w celu utrzymania ujemnego bilansu energetycznego. Ukrywają fakt, że nie tylko ograniczają spożycie posiłków, ale często prowokują wymioty. Chorobie towarzyszy wiele innych dysfunkcjonalnych zachowań, myśli oraz wyższy poziom dystresu (destrukcyjny stres). Anoreksja zdecydowanie częściej dotyka dziewczęta i młode kobiety (również w okresie ciąży), w mniejszym odsetku młodych mężczyzn.

Objawy anoreksji

Pierwszymi niepokojącymi symptomami są:

· ograniczenie jedzenia (wyrażające się zmniejszeniem częstotliwości spożycia posiłków, unikaniem produktów o wysokiej kaloryczności)
· nerwowe podjadanie
· nadmierne stosowanie środków przeczyszczających
· zatrzymanie przyrostu masy ciała w fazie skoku pokwitaniowego (obserwowane u młodzieży)
· zerwanie więzi z przyjaciółmi oraz rodziną, unikanie spotkań towarzyskich
· nieuzasadniona agresywność, niepokój, rozdrażnienie, wahania nastroju
· zawroty oraz bóle głowy
· przejście na dietę odbiegającą od zasad racjonalnego żywienia (osoby z anoreksją mogą stosować obniżenie poziomu spożywanych tłuszczów do poziomu szkodliwego dla zdrowia)
· wzdęcia oraz zaparcia
· zwiększenie aktywności fizycznej (intensywne ćwiczenia, również bezpośrednio po spożyciu posiłku)

Paradoksalnie wzrasta zainteresowanie kuchnią, anorektycy odkrywają pasję gotowania. Komponują wielodaniowe posiłki na bazie wyszukanych składników. Ostatecznie ich nie próbują. Obsesyjnie, z niezwykłą skrupulatnością planują potrawy (często z dużym wyprzedzeniem), które będą spożywać.

Diagnoza anoreksji

W badaniu fizykalnym chorych na anoreksję stwierdza się zanik tkanki tłuszczowej, graniczący z wyniszczeniem. Stopień niedożywienia (I, II, III) określa się na podstawie siatki centylowej  u osób do 18 roku życia bądź wyznaczając wskaźnik masy ciała (BMI) u dorosłych. Skóra jest chłodna, blado – szara, często pokryta meszkiem włosowym, z przerzedzeniem włosów na głowie. Dłonie są zimne i spocone. W zaawansowanej postaci dostrzegalne są obrzęki (lipoproteinowe) stóp i dłoni. Charakterystycznie widoczne jest zachowanie tkanki gruczołów piersiowych, przy zaniku tkanki tłuszczowej w innych regionach ciała.

Rozpoznanie anoreksji następuje na podstawie:

  • wartości wskaźnika masy ciała, który wynosi poniżej 18,5 kg/m2 (I stopień przewlekłego niedoboru energii) lub utracie masy ciała powyżej 15% w stosunku do prawidłowej wagi z powodu unikania jedzenia
  • zaburzenia samooceny dotyczącej wyglądu (postrzeganie siebie jako osoby otyłej, stały lęk przed przybraniem na wadze mimo utrzymującej się niedowagi)
  • zaburzeń endokrynnych (u kobiet miesiączkujących – zanik miesiączkowania)

Leczenie anoreksji

Celem leczenia jest normalizacja masy ciała, eliminacja skutków niedożywienia, zaburzeń wodno – elektrolitowych oraz odzyskanie przez chorego prawidłowego stosunku do jedzenia. Specjaliści w zakresie jadłowstrętu psychicznego nie są zgodni, jakie kryteria świadczą o pełnym wyleczeniu.

O powrocie do zdrowia świadczy spożywanie przez chorego wszystkich produktów (w sposób zrelaksowany, nie wymuszony), utrata obsesji na tle wagi oraz wyglądu. W praktyce klinicznej najczęściej opiera się na dobrze dobranej terapii (psychologicznej lub farmakologicznej). Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne zaleca stosowanie rehabilitacji żywieniowej u wszystkich chorych ze stwierdzonym niedożywieniem (I, II lub III stopnia). Zapobiega ona wystąpieniu zespołu ponownego odżywienia(refeeding syndrome) w okresie pierwszych tygodni leczenia. Refeeding syndrome jest niebezpieczną konsekwencją szybkiego i nadmiernego spożycia pokarmu przez osoby ciężko niedożywione. Prowadzi do zagrażających życiu następstw: zastoinowej niewydolności serca, niewydolności oddechowej oraz nerek (w przebiegu mioglobinurii) a także do upośledzenia krzepnięcia krwi. Leczenie jest wielokierunkowe i jest jednocześnie syntezą kilku poniższych metod.

Powikłania anoreksji

Anoreksja powoduje liczne zaburzenie funkcjonowania organizmu, a w szczególności:

– metaboliczne: wtórna osteoporoza a w konsekwencji zwiększone ryzyko złamań kości, niemożność osiągnięcia szczytowej masy kostnej przez dorastającą młodzież, obniżenie podstawowej przemiany materii, zaburzenie metabolizmu glukozy oraz tłuszczów, hipotermia (obniżona ciepłota ciała)

– hormonalne: wtórny brak miesiączki, niepłodność, spadek libido – hipoestrogenizm u kobiet, hipoandrogenizm u mężczyzn

– dermatologiczne: wypadanie włosów ( ponad fizjologiczną normę 100 włosów dziennie), suchość i skłonność do łuszczenia się skóry, obrażenia grzbietowych powierzchni dłoni spowodowane częstym prowokowaniem odruchu wymiotnego (objaw Russella)

– hematologiczne: zmiany w morfologii krwi obwodowej (leukopenia – obniżona ilość białych krwinek; niedokrwistość, trombocytopenia – zmniejszenie ilości płytek krwi, niskie OB)

– kardiologiczne: bradykardiazastoinowa niewydolność i zaburzenia rytmu serca (w konsekwencji syndromu ponownego odżywienia), sinica

– pochodzenia nerkowego: hipokaliemia (obniżony poziom potasu), nykturia (nocne oddawanie moczu), kamica nerkowa

– ośrodkowego układu nerwowego: zanik tkanki mózgowej, brak koncentracji, rozdrażnienie, agresja, skłonność do depresji

– gastrologiczne: bóle brzucha, wzdęcia, zaparcia, podwyższona wartość wskaźników wątrobowych (AST, ALT)

Profilaktyka zaburzeń odżywiania

Nie istnieją metody, które w pełni skutecznie zapobiegają rozwojowi choroby co wynika z jej wieloczynnikowości i indywidualnej predyspozycji.

Liczne badania dowodzą, że nadmierna kontrola rodzicielska dotycząca tego, co i kiedy dzieci spożywają może sprawić zaniechanie przez nie kontroli nad częstością i rodzajem spożywanego pokarmu (w zależności od sygnałów z ośrodka głodu i sytości) co przekłada się na rozwój zaburzeń odżywiania w przyszłości.

W przypadku stwierdzonej predyspozycji do zaburzeń odżywiania:

  • wszelkie problemy, konflikty nie powinny być rozstrzygane podczas spożywania posiłku
  • wskazane jest unikanie wydawania opinii łączących wygląd i jedzenie („ wyglądasz rewelacyjnie, chyba schudłaś/eś?”). Starajmy się nie utwierdzać chorego w przekonaniu, że nienaganna sylwetka jest kluczem do powodzenia w życiu
  • w przypadku młodzieży niezbędna jest wzmożona czujność ze strony rodziców. Zmiana sposobu odżywiania przez dziecko wyrażająca się przejściem na wegetarianizm, weganizm, eliminacja wybranych składników z diety jest często sygnałem ostrzegawczym
  • istotne jest, aby rodzice stawiali dziecku wymagania na miarę jego możliwości a osiąganie sukcesów nie było rozliczana w aspekcie kary – nagrody

Lekarze specjaliści

Wskazana jest konsultacja z lekarzem rodzinnympsychiatrąpsychologiem oraz dietetykiem zajmującymi się zaburzeniami odżywiania. W celu znalezienia odpowiedniego specjalisty warto poszukać rekomendacji oraz opinii na forach medycznych bądź grupach wsparcia dla osób cierpiących na anoreksję. W przypadku młodzieży nie należy pomijać bilansów zdrowia (wykonywanych w szkołach oraz przychodniach), które są kompleksowymi badaniami umożliwiającymi wczesne zdiagnozowanie choroby.

Pożądana jest konsultacja z dietetykiem specjalizującym się w zaburzeniach odżywiania. Pomoże rozwiązać praktyczne aspekty dotyczące diety w czasie trwanie procesu leczniczego a także wskaże jak komponować posiłki (by zachować odpowiednią kaloryczność w małej objętości posiłku). Właściwa terapia żywieniowa zapobiega rozwinięciu się syndromu ponownego odżywienia.

Piśmiennictwo

  1. Brown H.,” Kiedy jedzenie wymaga odwagi”, Wydawnictwo Czarna Owca, Warszawa 2011.
  2. Horst – Sikorska W., Ignaszak – Szczepaniak M.,”Rola jadłowstrętu psychicznego w rozwoju wtórnej osteoporozy z uwzględnieniem ryzyka złamań kości”, Endokrynologia Polska, Tom 62, Zeszyt Edukacyjny III, 2011.
  3. Janiec W.,”Kompendium Farmakologii”, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2006.
  4. Jarosz M.,”Diagnozowanie zaburzeń stanu odżywienia w praktyce lekarskiej i pielęgniarskiej, Instytut Żywności i Żywienia, Warszawa 2010.
  5. Łuszczyńska A.,”Nadwaga i otyłość. Interwencje psychologiczne”, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007.
  6. Rhodes P.,”The Maudsley Model of Family Therapy for Children and Adolescents with Anorexia Nervosa: Theory, Clinical Practice, and Empirical Support, Australian and New Zealand  Journal of Family Therapy, 2003.
    http://www.anzjft.com/pages/articles/479.pdf
  7. Sobotka L.,”Podstawy żywienia klinicznego”, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2007. 

autor:
mgr Monika Gackowska
dietetyk, analityk medyczny
absolwentka Collegium Medicum w Bydgoszczy

Anoreksja – czy lustro kłamie?
5 (100%) 2 votes